Medyczna marihuana to terapia, wokół której narosło sporo nieporozumień. Krąży wiele informacji o potencjalnych korzyściach konopi lub niektórych ich składników, ale nie wszystkie mają wystarczające dowody terapeutyczne albo nie wszystkie są jeszcze legalne.
W tym wpisie Cannactiva wyjaśniamy, czym jest medyczna marihuana, jakie są jej uznane zastosowania terapeutyczne i skutki uboczne, a także przyjrzymy się kilku europejskim przykładom regulacji terapii medyczną marihuaną i temu, jak uzyskać do nich dostęp.
Zastosowania medycznej marihuany
Czym jest medyczna marihuana?
Ogólnie rzecz biorąc, medyczna marihuana oznacza stosowanie składników pozyskanych z konopi lub ich substancji czynnych (kannabinoidów) w celu leczenia choroby lub złagodzenia określonego objawu.
Czy medyczną marihuanę stosowano na przestrzeni dziejów?
W świecie starożytnym wiele kultur stosowało konopie jako lekarstwo. Od egipskiego „Papirusu Ebersa”, spisanego ponad 3500 lat temu, przez „Atharwawedę” medycyny ajurwedyjskiej w Indiach (1500 p.n.e.) i grecki traktat Dioskuridesa z I wieku, w którym wspomina się o stosowaniu marihuany w celach leczniczych, aż po Traktat botaniczny Ibn al-Bajtara z Malagi (imperium islamskie, XIII w.).
Nawet w czasach nowożytnych konopie zajmowały ważne miejsce w prestiżowym podręczniku medycyny Merck Manual. W wydaniu z 1889 roku zalecano je w leczeniu takich dolegliwości jak histeria, majaczenie, padaczka, bezsenność nerwowa, migrena, bolesne miesiączkowanie i ból przewlekły.
Mówi się też, że królowa Wiktoria stosowała marihuanę terapeutycznie, by łagodzić bóle menstruacyjne. Choć nie ma na to dowodów, wiemy, że jej osobisty lekarz był gorącym zwolennikiem konopi w terapii (1).
Dlaczego medyczna marihuana budzi tyle kontrowersji?
Konwencje ONZ o narkotykach (1961, 1971, 1988) uznały, że konopie są substancją niebezpieczną i pozbawioną zastosowań terapeutycznych. Z drugiej strony właściwości terapeutyczne kannabinoidów są niezaprzeczalne.
Irracjonalność polityki narkotykowej i mieszanie się nauki z moralnością (2) prowadzą do surrealistycznych sytuacji. W Hiszpanii można nosić w kieszeni spray z kannabinoidami o jakości farmaceutycznej, ale noszenie suszu marihuany oznacza grzywnę w wysokości co najmniej 600 €. W innych krajach ta różnica może oznaczać więzienie.
Czy istnieją dowody na skuteczność medycznej marihuany?
W połowie XX wieku upowszechniło się stosowanie badań klinicznych jako sposobu na ustalenie skuteczności leków. Zbiegło się to w czasie z prawnymi restrykcjami wobec konopi. Z tego powodu badania nad konopiami w terapii uległy opóźnieniu.
Obecnie jednak jest już wystarczająco dużo badań naukowych, by bez żadnych wątpliwości stwierdzić, że niektóre kannabinoidy, przede wszystkim THC, czyli tetrahydrokannabinol, i CBD, czyli kannabidiol, są bezpieczne i skuteczne w określonych objawach lub chorobach. Zarówno w Europie, jak i w Stanach Zjednoczonych oficjalne agencje ds. leków zatwierdziły ekstrakty z konopi w leczeniu różnych schorzeń.
Różnice między „medyczną marihuaną” a „stosowaniem kannabinoidów” w medycynie
Z medycznego i farmakologicznego punktu widzenia lepiej stosować wyizolowane substancje czynne niż ekstrakty roślinne o zmiennym składzie. Ekstrakty roślinne utrudniają kontrolę dawki i uzyskanie produktów o jednorodnej mocy, a do tego są mniej skuteczne i mniej bezpieczne. W tym sensie z jednej strony moglibyśmy rozważać właściwości terapeutyczne THC i CBD. Jednak w przypadku konopi uważa się, że wiele ich efektów terapeutycznych wynika z interakcji różnych kannabinoidów między sobą oraz z innymi związkami rośliny, takimi jak terpeny.
W ten sposób pojawiają się efekty synergiczne między kannabinoidami a terpenami (3): działanie dwóch lub więcej składników razem jest silniejsze niż suma ich działań osobno. To tak zwany efekt otoczenia (entourage) konopi (entourage effect, po angielsku). Mimo to większość krajów nadal stosuje preparaty lecznicze z czystych kannabinoidów lub ich połączeń.
W jakich chorobach stosuje się medyczną marihuanę?
Medyczną marihuanę stosuje się w leczeniu różnych chorób i objawów. Najlepiej udokumentowane wskazania medycznej marihuany to:
- Spastyczność (sztywność mięśni) i inne objawy związane ze stwardnieniem rozsianym (4)
- Nudności i wymioty związane z chemioterapią (5)
- Ból przewlekły: zwłaszcza ból neuropatyczny (wywołany bezpośrednim uszkodzeniem włókien układu nerwowego) (6)
- Ból związany z chorobami takimi jak fibromialgia (7) i zapalenie stawów (8).
- Zaburzenia snu i lęk: tylko u niektórych pacjentów (9). U innych konopie mogą nasilać objawy lęku (10).
Ponadto niektóre kannabinoidy mają konkretne zastosowania, takie jak CBD w chorobach neurologicznych i CBD w chorobach psychicznych.
Inne możliwe przyszłe zastosowania terapeutyczne medycznej marihuany
Konopie w terapii są też badane eksperymentalnie w innych zastosowaniach medycznych:
- Choroba Parkinsona (11)
- Choroba Alzheimera (12)
- Zespół stresu pourazowego (13)
- Reumatoidalne zapalenie stawów (14, 15)
- Toczeń rumieniowaty układowy (16)
- Nieswoiste zapalenie jelit (choroba Leśniowskiego-Crohna i wrzodziejące zapalenie jelita grubego) (17, 18)
- Objawy związane z nowotworami i opieka paliatywna (19)
- Leczenie niektórych guzów mózgu (20)
- Jadłowstręt psychiczny (21)
- Stwardnienie zanikowe boczne (22)
- Zespół Tourette’a (23, 24)
Leki z medycznej marihuany
Jakie leki z medycznej marihuany są dostępne?
Do tej pory w Europie nie zatwierdzono żadnego leku z medycznej marihuany zawierającego roślinę w jej naturalnej postaci. Zatwierdzono jednak kilka leków zawierających syntetyczne pochodne konopi lub wyizolowane składniki rośliny. Dwa leki z medycznej marihuany zatwierdzone przez Europejską Agencję Leków (EMA) to:
- Sativex: spray do jamy ustnej do podawania podjęzykowego o stałych stężeniach THC i CBD w proporcji 1:1. Jest zatwierdzony do leczenia spastyczności związanej ze stwardnieniem rozsianym.
- Epidiolex: lek w postaci roztworu doustnego na bazie kannabidiolu, stosowany w leczeniu zespołu Lennoxa-Gastauta i zespołu Draveta — dwóch rzadkich postaci padaczki, które trudno leczyć innymi lekami.
Istnieją też inne leki na bazie syntetycznych kannabinoidów: Marinol (dronabinol, syntetyczny delta-9-THC) na nudności i wymioty oraz Cesamet (nabilon, syntetyczny kannabinoid naśladujący działanie THC) na nudności, wymioty i pobudzenie apetytu.
Każdy kraj ma własne prawo i przepisy dotyczące stosowania medycznej marihuany, a dostęp do tych terapii może się różnić w zależności od miejsca, w którym znajduje się pacjent.
Jak wygląda przepisywanie medycznej marihuany w krajach europejskich
Jak uzyskać dostęp do medycznej marihuany?
Dostęp do medycznej marihuany i jej przepisywanie różnią się w poszczególnych krajach Europy i często podlegają przepisom krajowym. Na ogół w większości przypadków lekarze muszą mieć specjalne lub szczegółowe pozwolenie, by przepisywać medyczną marihuanę, a pacjenci muszą spełniać określone kryteria medyczne, by otrzymać tego rodzaju leczenie.
Poniżej przedstawiamy przykłady tego, jak wygląda przepisywanie medycznej marihuany w kilku krajach europejskich:
Hiszpania i medyczna marihuana
W Hiszpanii każdy lekarz z prawem wykonywania zawodu może przepisać jeden z dwóch dostępnych leków. Oprócz zwykłej recepty w aptece trzeba przedstawić urzędową receptę na środki odurzające. Oba leki są sklasyfikowane jako leki diagnozowane w szpitalu. Można je jednak otrzymać w każdej aptece w Hiszpanii w ramach specjalnej procedury zaopatrzenia.
Wszystkie leki dopuszczone w Hiszpanii mają wskazania zapisane w charakterystyce produktu leczniczego, czyli zastosowania, do których są formalnie przeznaczone. W przypadku Sativexu wskazanie brzmi: „leczenie w celu złagodzenia objawów u dorosłych pacjentów z umiarkowaną lub ciężką spastycznością spowodowaną stwardnieniem rozsianym (SM), którzy nie zareagowali w odpowiedni sposób na inne leki przeciwspastyczne i u których wystąpiła klinicznie istotna poprawa objawów związanych ze spastycznością w początkowym okresie próbnym leczenia”. Przepisy przewidują jednak, że lekarz może przepisać lek we wskazaniu „poza charakterystyką produktu” (off-label), jeśli uzna to za stosowne i uzasadni to własną oceną kliniczną.
Cena obu leków jest wysoka. Krajowy System Zdrowia finansuje je pod warunkiem uzyskania zatwierdzenia przez lekarza specjalistę, zwykle neurologa lub onkologa. Trudności z dostępem, uprzedzenia moralne czy różne kryteria kliniczne poszczególnych specjalistów sprawiają, że w praktyce wiele osób sięga po uprawę na własne potrzeby, zaopatruje się w stowarzyszeniach konopnych albo na czarnym rynku. Nie są to właściwe rozwiązania, choć — realnie patrząc — trudności z dostępem w ramach systemu ochrony zdrowia zmuszają pacjenta do korzystania z tych źródeł.
Wielka Brytania i medyczna marihuana
W Anglii medyczną marihuanę zalegalizowano w 2018 roku i można ją przepisywać przy wielu różnych schorzeniach, takich jak padaczka, nudności i wymioty związane z chemioterapią czy ból przewlekły; ale także przy innych schorzeniach nieuwzględnianych w innych krajach, takich jak lęk czy endometrioza. Pełną listę schorzeń, przy których można ją przepisać, znajdziesz tutaj.
Angielscy lekarze muszą uzyskać specjalne pozwolenie brytyjskiego organu regulacyjnego, Medicines & Healthcare Products Regulatory Agency, by przepisywać medyczną marihuanę, i dozwolone jest wyłącznie stosowanie produktów przez niego zatwierdzonych.
Z drugiej strony posiadanie konopi na własny użytek i w celach rekreacyjnych może w tym kraju skończyć się więzieniem. Jeśli interesuje Cię ten temat, polecamy wpis o konopiach i CBD w Wielkiej Brytanii.
Holandia i medyczna marihuana
Z kolei przepisywanie medycznej marihuany i dostęp do niej w Holandii wyglądają zupełnie inaczej niż w innych krajach Europy. W Holandii to sam rząd kontroluje produkcję i dystrybucję medycznej marihuany do aptek posiadających zezwolenie w całym kraju, w ramach programu Bureau of Medicinal Cannabis (BMC).
BMC wytwarza różne produkty z medycznej marihuany, które obejmują susz konopny (kwiatostany), olej z konopi i kapsułki.
Aby otrzymać leczenie medyczną marihuaną, Holendrzy muszą uzyskać receptę od lekarza uprawnionego do jej wystawiania. Podobnie jak w innych krajach, dostęp do medycznej marihuany jest ograniczony do pacjentów z określonymi schorzeniami, takimi jak choroby przewlekłe i ból przewlekły.
Pacjenci mogą pójść do apteki posiadającej zezwolenie i wybrać odmianę konopi, która najlepiej odpowiada ich potrzebom i preferencjom, biorąc pod uwagę różne, konkretne składy kannabinoidów, jakie są w ofercie.
Niemcy i medyczna marihuana
W Niemczech medyczną marihuanę zalegalizowano w 2017 roku na mocy „ustawy o konopiach jako leku” i można ją przepisywać przy różnych schorzeniach, takich jak te wymienione w poprzednich przykładach.
Lekarze muszą uzyskać specjalne pozwolenie, by przepisywać medyczną marihuanę, i dozwolone jest wyłącznie stosowanie produktów zatwierdzonych przez niemiecki Federalny Instytut ds. Leków i Wyrobów Medycznych.
Jak przyjmuje się medyczną marihuanę
Jakimi drogami można stosować medyczną marihuanę?
W zastosowaniach terapeutycznych w większości badań klinicznych używano preparatów podawanych drogą podjęzykową. Ta forma podania sprawia, że kannabinoidy przechodzą bezpośrednio do krwiobiegu przez żyły znajdujące się pod językiem.
W ten sposób unika się niedogodności związanych z drogą doustną, przy której kannabinoidy wchłaniają się w nieco bardziej nieprzewidywalny sposób, w zależności od formy przyjęcia. Innymi słowy, w zależności od zawartości żołądka i innych czynników indywidualnych ilość kannabinoidów wykorzystywanych przez układ pokarmowy jest zmienna (25).
Jak działa waporyzacja medycznej marihuany?
Stosowanie waporyzatorów pozwala uniknąć problemów związanych ze spalaniem, takich jak powstawanie toksycznych i rakotwórczych cząstek. Istnieją badania pokazujące, że można podawać konopie w ten sposób, osiągając stabilny poziom kannabinoidów w organizmie (26).
Jednak w wielu krajach nie przewiduje się stosowania marihuany (rośliny) do waporyzacji w celach medycznych. Na przykład w Hiszpanii możliwe źródła zaopatrzenia to uprawa na własne potrzeby, stowarzyszenia konopne lub czarny rynek.
Jakie skutki uboczne może mieć medyczna marihuana?
W badaniach klinicznych większość działań niepożądanych medycznej marihuany ma łagodny lub umiarkowany charakter i jest dobrze tolerowana przez większość pacjentów (27, 28, 29):
- Ból w jamie ustnej
- Zaburzenia smaku
- Przebarwienia zębów
- Zawroty głowy
- Biegunka
Niektóre badania wykazały problemy z pamięcią i uwagą (27, 28) u osób stosujących konopie w terapii. Jednak przegląd systematyczny (29) uznaje, że przy dawkach stosowanych terapeutycznie skala tego efektu jest u większości pacjentów niewielka.
Czy medyczna marihuana może uzależniać?
8-10% pacjentów zgłaszało łagodne objawy (trudności ze snem, drażliwość, zmęczenie) po nagłym przerwaniu leczenia (30). Objawy te ustępują po kilku dniach od zakończenia leczenia.
Podsumowanie…
Podsumowując: obecnie lecznicze właściwości kannabinoidów zostały potwierdzone i opierają się na solidnych dowodach naukowych, które przemawiają za ich skutecznym i bezpiecznym stosowaniem terapeutycznym w leczeniu różnych objawów i chorób. Wraz z postępem badań medyczna marihuana prawdopodobnie stanie się w przyszłości jeszcze szerzej dostępną i akceptowaną opcją leczenia.
Niektóre kraje europejskie zalegalizowały medyczną marihuanę, choć większość z nich stosuje ją w postaci ekstraktów, a nie suszu.
Należy podkreślić, że jak każde leczenie, stosowanie medycznej marihuany musi być przepisane i nadzorowane przez lekarza oraz zgodne z lokalnym prawem i przepisami.
Przypominamy, że ten artykuł ma charakter informacyjny i nie służy zapobieganiu, diagnozowaniu ani leczeniu żadnej choroby. Jego treść może uzupełniać, ale nigdy nie zastępuje diagnozy ani leczenia jakiejkolwiek choroby lub objawu. Jeśli masz jakiekolwiek wątpliwości lub obawy, skonsultuj się z lekarzem. Produkty Cannactiva nie są lekami. Przepisy dotyczące medycznej marihuany mogły się zmienić od czasu publikacji tego wpisu.
Bibliografia
- J.Russell Reynolds, M.D., F.R.S. et al. On The Therapeutical Uses And Toxic Effects Of Cannabis Indica. Research Article Volume 135, Issue 3473, P 637-638, March 22, 1890. DOI:https://doi.org/10.1016/S0140-6736(02)18723-X
- Monaghan M. Drug Policy Governance in the UK: lessons from changes to and debates concerning the classification of cannabis under the 1971 Misuse of Drugs Act. Int J Drug Policy. 2014 Sep;25(5):1025-30. doi: 10.1016/j.drugpo.2014.02.001. Epub 2014 Feb 14. PMID: 24635973.
- Grof CPL. Cannabis, from plant to pill. Br J Clin Pharmacol. 2018 Nov;84(11):2463-2467. doi: 10.1111/bcp.13618. Epub 2018 May 24. PMID: 29701252; PMCID: PMC6177712.
- Filippini G, Minozzi S, Borrelli F, Cinquini M, Dwan K. Cannabis and cannabinoids for symptomatic treatment for people with multiple sclerosis. Cochrane Database Syst Rev. 2022 May 5;5(5):CD013444. doi: 10.1002/14651858.CD013444.pub2. PMID: 35510826; PMCID: PMC9069991.
- Smith LA, Azariah F, Lavender VT, Stoner NS, Bettiol S. Cannabinoids for nausea and vomiting in adults with cancer receiving chemotherapy. Cochrane Database Syst Rev. 2015 Nov 12;2015(11):CD009464. doi: 10.1002/14651858.CD009464.pub2. PMID: 26561338; PMCID: PMC6931414.
- Mücke M, Phillips T, Radbruch L, Petzke F, Häuser W. Cannabis-based medicines for chronic neuropathic pain in adults. Cochrane Database Syst Rev. 2018 Mar 7;3(3):CD012182. doi: 10.1002/14651858.CD012182.pub2. PMID: 29513392; PMCID: PMC6494210.
- Khurshid H, Qureshi IA, Jahan N, Went TR, Sultan W, Sapkota A, Alfonso M. A Systematic Review of Fibromyalgia and Recent Advancements in Treatment: Is Medicinal Cannabis a New Hope? Cureus. 2021 Aug 20;13(8):e17332. doi: 10.7759/cureus.17332. PMID: 34567876; PMCID: PMC8451533.
- Lynch ME, Campbell F. Cannabinoids for treatment of chronic non-cancer pain; a systematic review of randomized trials. Br J Clin Pharmacol. 2011 Nov;72(5):735-44. doi: 10.1111/j.1365-2125.2011.03970.x. PMID: 21426373; PMCID: PMC3243008.
- Velzeboer R, Malas A, Boerkoel P, Cullen K, Hawkins M, Roesler J, Lai WW. Cannabis dosing and administration for sleep: a systematic review. Sleep. 2022 Nov 9;45(11):zsac218. doi: 10.1093/sleep/zsac218. Erratum in: Sleep. 2023 Mar 9;46(3): PMID: 36107800.
- Sharpe L, Sinclair J, Kramer A, de Manincor M, Sarris J. Cannabis, a cause for anxiety? A critical appraisal of the anxiogenic and anxiolytic properties. J Transl Med. 2020 Oct 2;18(1):374. doi: 10.1186/s12967-020-02518-2. PMID: 33008420; PMCID: PMC7531079.
- Urbi B, Corbett J, Hughes I, Owusu MA, Thorning S, Broadley SA, Sabet A, Heshmat S. Effects of Cannabis in Parkinson's Disease: A Systematic Review and Meta-Analysis. J Parkinsons Dis. 2022;12(2):495-508. doi: 10.3233/JPD-212923. PMID: 34958046.
- Farkhondeh T, Khan H, Aschner M, Samini F, Pourbagher-Shahri AM, Aramjoo H, Roshanravan B, Hoyte C, Mehrpour O, Samarghandian S. Impact of Cannabis-Based Medicine on Alzheimer's Disease by Focusing on the Amyloid β-Modifications: A Systematic Study. CNS Neurol Disord Drug Targets. 2020;19(5):334-343. doi: 10.2174/1871527319666200708130745. PMID: 32640965.
- Rehman Y, Saini A, Huang S, Sood E, Gill R, Yanikomeroglu S. Cannabis in the management of PTSD: a systematic review. AIMS Neurosci. 2021 May 13;8(3):414-434. doi: 10.3934/Neuroscience.2021022. PMID: 34183989; PMCID: PMC8222769.
- Fitzcharles MA, Baerwald C, Ablin J, Häuser W. Efficacy, tolerability and safety of cannabinoids in chronic pain associated with rheumatic diseases (fibromyalgia syndrome, back pain, osteoarthritis, rheumatoid arthritis): A systematic review of randomized controlled trials. Schmerz. 2016 Feb;30(1):47-61. doi: 10.1007/s00482-015-0084-3. PMID: 26767993.
- Guillouard M, Authier N, Pereira B, Soubrier M, Mathieu S. Cannabis use assessment and its impact on pain in rheumatologic diseases: a systematic review and meta-analysis. Rheumatology (Oxford). 2021 Feb 1;60(2):549-556. doi: 10.1093/rheumatology/keaa534. PMID: 33159797.
- Rodríguez Mesa XM, Moreno Vergara AF, Contreras Bolaños LA, Guevara Moriones N, Mejía Piñeros AL, Santander González SP. Therapeutic Prospects of Cannabinoids in the Immunomodulation of Prevalent Autoimmune Diseases. Cannabis Cannabinoid Res. 2021 Jun;6(3):196-210. doi: 10.1089/can.2020.0183. Epub 2021 May 24. PMID: 34030476; PMCID: PMC8266560.
- Naftali T. An overview of cannabis based treatment in Crohn's disease. Expert Rev Gastroenterol Hepatol. 2020 Apr;14(4):253-257. doi: 10.1080/17474124.2020.1740590. Epub 2020 Mar 12. PMID: 32149543.
- Naftali T, Bar-Lev Schleider L, Almog S, Meiri D, Konikoff FM. Oral CBD-rich Cannabis Induces Clinical but Not Endoscopic Response in Patients with Crohn's Disease, a Randomised Controlled Trial. J Crohns Colitis. 2021 Nov 8;15(11):1799-1806. doi: 10.1093/ecco-jcc/jjab069. PMID: 33858011.
- De Feo G, Case AA, Crawford GB, Hui D, To J, Sbrana A, Alderman B, Mukhopadhyay S, Bouleuc C, Amano K, Tanco K, Garsed J, Davis M. Multinational Association of Supportive Care in Cancer (MASCC) guidelines: cannabis for psychological symptoms including insomnia, anxiety, and depression. Support Care Cancer. 2023 Feb 21;31(3):176. doi: 10.1007/s00520-023-07628-3. PMID: 36809575.
- Kyriakou I, Yarandi N, Polycarpou E. Efficacy of cannabinoids against glioblastoma multiforme: A systematic review. Phytomedicine. 2021 Jul 15;88:153533. doi: 10.1016/j.phymed.2021.153533. Epub 2021 Mar 5. PMID: 33812759.
- Andries A. Frystyk J. Flyvbjerg A. Støving R. K. (2014). Dronabinol in severe, enduringanorexia nervosa: A randomized controlled trial.International Journal of Eating Disorders, 47(1), 18–23. 10.1002/eat.2217324105610
- Weber M, Goldman B, Truniger S. Tetrahydrocannabinol (THC) for cramps in amyotrophic lateral sclerosis: a randomised, double-blind crossover trial. J Neurol Neurosurg Psychiatry. 2010 Oct;81(10):1135-40. doi: 10.1136/jnnp.2009.200642. Epub 2010 May 24. PMID: 20498181.
- Müller-Vahl KR, Schneider U, Koblenz A, Jöbges M, Kolbe H, Daldrup T, Emrich HM. Treatment of Tourette's syndrome with Delta 9-tetrahydrocannabinol (THC): a randomized crossover trial. Pharmacopsychiatry. 2002 Mar;35(2):57-61. doi: 10.1055/s-2002-25028. PMID: 11951146.
- Müller-Vahl KR, Schneider U, Prevedel H, Theloe K, Kolbe H, Daldrup T, Emrich HM. Delta 9-tetrahydrocannabinol (THC) is effective in the treatment of tics in Tourette syndrome: a 6-week randomized trial. J Clin Psychiatry. 2003 Apr;64(4):459-65. doi: 10.4088/jcp.v64n0417. PMID: 12716250.
- Poyatos L, Pérez-Acevedo AP, Papaseit E, Pérez-Mañá C, Martin S, Hladun O, Siles A, Torrens M, Busardo FP, Farré M. Oral Administration of Cannabis and Δ-9-tetrahydrocannabinol (THC) Preparations: A Systematic Review. Medicina (Kaunas). 2020 Jun 23;56(6):309. doi: 10.3390/medicina56060309. PMID: 32585912; PMCID: PMC7353904.
- Lanz C, Mattsson J, Soydaner U, Brenneisen R. Medicinal Cannabis: In Vitro Validation of Vaporizers for the Smoke-Free Inhalation of Cannabis. PLoS One. 2016 Jan 19;11(1):e0147286. doi: 10.1371/journal.pone.0147286. PMID: 26784441; PMCID: PMC4718604.
- Collin C, Davies P, Mutiboko IK, Ratcliffe S; Sativex Spasticity in MS Study Group. Randomized controlled trial of cannabis-based medicine in spasticity caused by multiple sclerosis. Eur J Neurol. 2007 Mar;14(3):290-6. doi: 10.1111/j.1468-1331.2006.01639.x. PMID: 17355549.
- Rog DJ, Nurmikko TJ, Friede T, Young CA. Randomized, controlled trial of cannabis-based medicine in central pain in multiple sclerosis. Neurology. 2005 Sep 27;65(6):812-9. doi: 10.1212/01.wnl.0000176753.45410.8b. PMID: 16186518.
- Wade DT, Makela P, Robson P, House H, Bateman C. Do cannabis-based medicinal extracts have general or specific effects on symptoms in multiple sclerosis? A double-blind, randomized, placebo-controlled study on 160 patients. Mult Scler. 2004 Aug;10(4):434-41. doi: 10.1191/1352458504ms1082oa. PMID: 15327042.
- Iskedjian M, Bereza B, Gordon A, Piwko C, Einarson TR. Meta-analysis of cannabis based treatments for neuropathic and multiple sclerosis-related pain. Curr Med Res Opin. 2007 Jan;23(1):17-24. doi: 10.1185/030079906x158066. PMID: 17257464.
