Zo herken je mannelijke en vrouwelijke wiet: verschillen en overeenkomsten
CBD-bloemenCannabissoorten
Leer mannelijke en vrouwelijke wiet herkennen
Samengevat:
- Wiet is een tweehuizige plant: er zijn mannelijke exemplaren (die pollen produceren), vrouwelijke (die de toppen produceren die worden geconsumeerd) en eenhuizige (met bloemen van beide geslachten op dezelfde plant).
- Het verschil zie je tijdens de bloei: de vrouwelijke plant toont stampers met dunne, witte stempels; de mannelijke plant kleine pollenzakjes in de vorm van balletjes. Vóór de bloei zijn ze alleen met een genetische test van elkaar te onderscheiden.
- Bij de teelt worden mannelijke en eenhuizige planten verwijderd om bestuiving te voorkomen (toppen met zaad); gefeminiseerde zaden geven ~99,9% vrouwelijke planten.
Wiet is om veel redenen een fascinerende plant, maar vandaag richten we ons op de manier waarop hij zich voortplant. *Cannabis sativa *hoort bij een kleine groep bloeiende planten met mannelijke en vrouwelijke individuen: het is een tweehuizige plant. Dankzij die tweehuizigheid kan wiet zaadloze toppen vormen, met de mogelijkheid om hoge concentraties terpenen en cannabinoïden te produceren, zoals CBD en THC.
Vrouwelijke planten kunnen onderscheiden van mannelijke planten, en soorten herkennen die het ene geslacht, het andere of allebei kunnen voortbrengen, is voor telers en veredelaars essentieel geweest om de opbrengst van hun wietteelt te verhogen en hun soorten te verbeteren. In deze post leg ik je de verschillen uit en hoe je mannelijke, vrouwelijke en eenhuizige wietplanten (in de volksmond hermafrodiet genoemd) van elkaar onderscheidt.
Geslachtelijke voortplanting van wiet: waarom zijn er mannelijke en vrouwelijke planten?
Is het niet bijzonder dat er mannelijke en vrouwelijke cannabisplanten bestaan?
Om te beginnen: dat de plant Cannabis sativa mannelijke, vrouwelijke en eenhuizige individuen heeft, was precies wat me het meest trok om hem te bestuderen, in de tijd dat wiet in Colorado werd gelegaliseerd, in 2013. Mijn loopbaan als evolutiebioloog en mijn proefschrift draaien om begrijpen waarom geslachtelijke voortplanting bestaat in natuurlijke populaties.
Wiet: een tweehuizige en eenhuizige plant
Wiet is een tweehuizige plant: er zijn exemplaren met mannelijke bloemen en andere exemplaren met vrouwelijke bloemen. Slechts 6% van de bloeiende planten, de zogenoemde bedektzadigen, vertoont deze vorm van geslachtsexpressie, waaronder cannabis (*Cannabis sativa *L.) [1,2]. Dat wiet bij deze minderheid van tweehuizige planten hoort, maakt hem nog intrigerender.
Wiet heeft mannelijke en vrouwelijke individuen, wat in de biologie een tweehuizige plant heet. Slechts een minderheid (6%) van de bloeiende planten (bedektzadigen) is tweehuizig.
Wietplanten (en hennepplanten) hebben ook eenhuizige individuen: planten die zowel mannelijke als vrouwelijke bloemen op dezelfde plant produceren. Hoewel ze in de volksmond hermafrodiet worden genoemd, klopt die benaming niet, want hermafrodiete planten hebben de mannelijke en vrouwelijke voortplantingsorganen in dezelfde bloem, terwijl eenhuizige planten mannelijke en vrouwelijke bloemen op dezelfde plant hebben, maar niet noodzakelijk in dezelfde bloem.
Verschillen tussen mannelijke en vrouwelijke wiet: hoe herken je ze?
Wat is mannelijke wiet?
Mannelijke wietplanten zijn planten waarvan de bloem pollen produceert, en ze zijn te herkennen aan meeldraden en helmknoppen (mannelijke of meeldragende bloemen). Cannabispollen wordt door de wind verspreid en bestuift zo de vrouwelijke planten (windbestuiving).
Hoe herken je vrouwelijke wiet?
Vrouwelijke wietplanten zijn de planten die bloemen met vrouwelijke organen produceren, zoals de stamper, waar de stempels zitten, die bij wiet in kleur kunnen verschillen (vrouwelijke of stamperbloemen).
Wat is eenhuizige wiet?
Eenhuizige cannabisplanten produceren mannelijke en vrouwelijke bloemen op dezelfde plant: ze maken dus zowel pollen als stampers met stempels. Deze planten kunnen zichzelf bevruchten en toppen met zaden vormen, en ook andere vrouwelijke planten in hun omgeving bestuiven. In een wietteelt worden eenhuizige planten net zo verwijderd als mannelijke planten.
Anekdotisch wordt gezegd dat deze planten ook hermafrodiete bloemen kunnen vormen, die “banaantjes”, “bananen” of “nanners” worden genoemd. In plaats van mannelijke bloemen ontwikkelen ze alleen een meeldraad zonder kelkblaadjes in de vrouwelijke bloem. Die blootliggende meeldraad laat het pollen rechtstreeks op de toppen vallen, waardoor zelfbevruchting mogelijk is en de bestuiving bijna zeker slaagt.
Het eenhuizige fenotype heeft, zoals elk fenotype, een genetische basis en sommige hennepplanten zijn altijd eenhuizig, maar dit fenotype kan ook ontstaan door omgevingsinvloeden, zoals de fotoperiode en hormonen, naast andere omgevingsfactoren.
Bestuiving van wiet: toppen met zaden!
In de bloem van de vrouwelijke wietplant zit de grootste hoeveelheid trichomen (van het Griekse woord voor “haar”), kleine structuren waarin cannabinoïden zoals CBD en THC worden aangemaakt en zich concentreren. Daarom wordt bij het consumeren van cannabis de bloem van de vrouwelijke plant gebruikt, ook bekend als wiettoppen.
Als een vrouwelijke plant wordt bestoven, vormt ze een soort droge vrucht, het nootje (achene), met één zaad erin: dat is wat we kennen als hennepzaad.
Bij de wietteelt wil je niet dat de bloemen worden bestoven, want dan krijg je toppen met zaden. Daarom wordt er moeite gedaan om mannelijke en eenhuizige planten op te sporen en te verwijderen.
Hennepzaad heeft weliswaar veel voedingseigenschappen, maar niemand vindt het leuk om het in zijn joint aan te treffen. Daarom is het bij het telen van wiet om te roken gebruikelijk om mannelijke en eenhuizige exemplaren op te sporen en te verwijderen, zodat bestuiving wordt voorkomen.
Wiet kan weliswaar zaden vormen, maar wordt in werkelijkheid niet geteeld voor zaad of hennepzaadolie, omdat de opbrengst laag is. Daarvoor gebruikt men cannabissoorten met een hoge zaadproductie (zaadhennep). Meer informatie vind je in de post over de verschillen tussen hennep en wiet.
Het nut van mannelijke en eenhuizige wietplanten
In een wietteelt probeer je mannelijke en eenhuizige planten altijd te vermijden, omdat je wilt dat de bloemen van de vrouwelijke plant niet worden bevrucht en zo meer stoffen produceren, zoals cannabinoïden en terpenen (die – naar het schijnt – afnemen als er bestuiving is). Maar ook omdat niemand zaden in zijn joints wil: een commerciële reden om bestuiving van vrouwelijke wiet te voorkomen door de mannelijke planten uit de teelt te halen.
Heel anders gaat het in de teelt van industriële hennep (van dezelfde soort Cannabis sativa), waar bestuiving juist gewenst is om zaden te krijgen die daarna worden gebruikt voor de productie van voedsel en olie.
Mannelijke wietplanten zijn nodig om nieuwe kruisingen met uiteenlopende eigenschappen te maken.
Maar let op, wie soorten wil verbeteren of nieuwe soorten wil maken, heeft mannelijke planten nodig, en mogelijk ook eenhuizige wietplanten, om pollen te krijgen voor nieuwe kruisingen. Wie met pollen werkt, moet heel voorzichtig zijn, zodat alleen de gewenste planten worden bestoven en geen andere.
Zo herken je mannelijke en vrouwelijke wiet
Mannelijke en vrouwelijke cannabisplanten zien er in de zaailingfase en aan het begin van de vegetatieve groei identiek uit, maar worden van elkaar te onderscheiden naarmate ze verder komen in de bloeifase.
De verschillen tussen mannelijke en vrouwelijke wiet zitten in de bloemen. Zowel de vrouwelijke als de mannelijke bloemen ontwikkelen zich op de knopen van de plant (waar de takken aan de hoofdstengel vastzitten), en om ze te onderscheiden moet je goed kijken. Zo kunnen we mannelijke en vrouwelijke bloemstructuren van elkaar onderscheiden:
- Vrouwelijke wietplanten tonen hun geslachtskenmerken in de vorm van dunne, langwerpige stempels, wit of ook paars van kleur .
- Mannelijke wietplanten hebben geen stempels; in plaats daarvan groeien er kleine pollenzakjes, vaak in trosjes. Als die zakjes openspringen, komt de inhoud vrij en worden de vrouwelijke planten bestoven, wat de productie van cannabinoïden door de bestuiving naar het schijnt kan verminderen. Als je wiet teelt, moet je deze planten niet zover laten komen. Gelukkig kun je mannelijke en vrouwelijke planten al van elkaar onderscheiden als de bloemen nog onrijp zijn en, met genetische tests, nog vóór de bloei.
Wanneer kun je mannelijke en vrouwelijke wiet van elkaar onderscheiden?
Sommige mensen kunnen vrouwelijke en mannelijke planten al in de vroege bloei van elkaar onderscheiden. De voorbloemen zijn de eerste fase in de ontwikkeling van de bloemen. Ze worden pas na een paar weken van elkaar te onderscheiden, als ze hun vrouwelijke of mannelijke kenmerken laten zien en duidelijk te herkennen zijn.
Mannelijke voorbloemen zou je kunnen herkennen aan hun vorm: ze lijken op kleine eitjes, zijn ronder dan de vrouwelijke bloemen en zijn onder een vergrootglas helemaal glad, zonder haartjes of trichomen.
Er zijn ook mensen die zeggen dat de afstand tussen de knopen op de stengel bij mannelijke planten groter is dan bij vrouwelijke, en dat je ze daarom al vóór de bloei kunt onderscheiden, maar dat zijn anekdotes zonder wetenschappelijke onderbouwing.
Waarom zijn er mannelijke, vrouwelijke en eenhuizige wietplanten?
Waarom sommige planten, zoals wiet, mannelijke, vrouwelijke en eenhuizige exemplaren hebben, is nog onbekend, maar er zijn veel wetenschappelijke hypothesen die het proberen te verklaren. Wat we wel weten, is dat net als bij mensen mannelijke wietplanten een Y-chromosoom hebben: ze zijn XY. En net als bij mensen hebben vrouwelijke cannabisplanten twee X-chromosomen, dus XX.
Eenhuizige planten hebben naar het schijnt chromosomen die sterk lijken op die van vrouwelijke planten, XX, en de delen van het genoom (het DNA van de plant) waardoor eenhuizige planten zowel mannelijke als vrouwelijke bloemen kunnen vormen, zijn nog niet bekend.
Verandert wiet van geslacht?
Om het nog ingewikkelder te maken: misschien heb je wel eens gehoord van geslachtsomkering (sex reversal, in het Engels), of heb je het zelf toegepast. Daarbij worden chemische stoffen zoals zilvernitraat of colloïdaal zilver op vrouwelijke planten gebruikt, zodat ze mannelijke bloemen en pollen vormen, of ethefon op mannelijke planten, zodat ze vrouwelijke bloemen vormen. Deze stoffen beïnvloeden ethyleen, een belangrijk hormoon voor de groei en ontwikkeling van planten [3], door het te remmen [4] of te stimuleren [5].
Cannabisplanten kunnen bloemen van het andere geslacht vormen, en dat kun je opwekken met feminiserende of masculiniserende middelen.
Cannabiskwekers en -veredelaars passen geslachtsomkering al langer toe om planten met gewenste eigenschappen zichzelf te laten bevruchten. Daarom zou Cannabis sativa beschouwd kunnen worden als een plant met een plastische of inconsistente geslachtsexpressie (plastic sex expression “leaky” or “inconsistent”, in het Engels), omdat het geslacht met feminiserende of masculiniserende middelen kan worden omgekeerd [6, 7] en ook omdat mannelijke en vrouwelijke planten soms bloemen van het andere geslacht vormen [8].
Gefeminiseerde zaden: een poging om vrouwelijke cannabisplanten te garanderen
Zoals ik hierboven vertelde, kan het geslacht van planten van *Cannabis sativa *worden omgekeerd met chemische middelen, en sommige soorten vormen zelfs bloemen van het andere geslacht als ze onder stress staan of door veranderingen in licht of water. Als een vrouwelijke plant wordt bevrucht met haar eigen pollen, of met pollen van een vrouwelijke plant die een geslachtsomkering heeft ondergaan en pollen heeft gevormd, hebben de zaden geen Y-chromosoom (het chromosoom van mannelijke planten). Deze zaden staan in de handel bekend als gefeminiseerde zaden.
Gefeminiseerde zaden missen het Y-chromosoom, waardoor de planten maar een minimale kans hebben om pollen te vormen.
Gefeminiseerde zaden hebben een grote kans om uit te groeien tot vrouwelijke wietplanten. De meeste zaadbanken met gefeminiseerde wietzaden geven een garantie van 99,9% dat ze toppen opleveren.
Twee dingen. Ten eerste: deze gefeminiseerde zaden geven *over het algemeen *alleen vrouwelijke planten, maar af en toe kom je mannelijke en eenhuizige planten tegen. Ten tweede: ook bij deze gefeminiseerde planten kan het geslacht worden omgekeerd met chemische middelen of als ze onder stress staan, en dan vormen ze mannelijke bloemen en pollen.
Open vragen over de geslachtsexpressie van cannabis
De mogelijkheid van geslachtsomkering roept veel vragen op. Bijvoorbeeld: waar zitten de genen die “aan” of “uit” gaan bij geslachtsomkering? Liggen die genen op de geslachtschromosomen of in andere delen van het genoom? Waarom zijn sommige wietsoorten gevoeliger voor geslachtsomkering dan andere? Verschillen ze in het soort genen, of hebben ze dezelfde genen en verschilt de expressie ervan? In hoeverre bepalen de genen de geslachtsexpressie, en in hoeverre speelt de omgeving een rol? Waarom bestaat deze mogelijkheid van geslachtsomkering, of deze plastische of inconsistente expressie? Zou het een evolutionair voordeel opleveren? … En tja, ik zou dit stuk kunnen vullen met steeds meer vragen!
Ik hoop dat je de geslachtsbepaling en geslachtsexpressie van Cannabis sativa net zo interessant vond als ik. Als we begrijpen hoe de verschillende factoren op elkaar inwerken, kunnen telers de flexibiliteit van deze plantensoort benutten om de geslachtsexpressie te sturen. En met deze technieken kunnen boeren efficiëntere methoden krijgen voor een goede oogst.
Leer meer over het kweken van cannabis
Bronnen
1. Charlesworth D. What maintains male-sterility factors in plant populations? Heredity. 2002;89(6):408-409.
2. Renner SS, Ricklefs RE. Dioecy and its correlates in the flowering plants. Am J Bot. 1995;82(5):596-606.
3. Ecker JR. The ethylene signal transduction pathway in plants. Science. 1995;268(5211):667-675.
4. Kumar V, Parvatam G, Ravishankar GA. AgNO3: a potential regulator of ethylene activity and plant growth modulator. Electron J Biotechnol. 2009;12(2).
5. Yamasaki S, Fujii N, Takahashi H. Characterization of ethylene effects on sex determination in cucumber plants. Sex Plant Reprod. 2003;16(3):103-111.
6. Moliterni VMC, Cattivelli L, Ranalli P, Mandolino G. The sexual differentiation of Cannabis sativa L.: a morphological and molecular study. Euphytica. 2004;140(1-2):95-106.
7. Truta E, Gille E, Toth E, Maniu M. Some aspects of sex determinism in hemp. Anale Şt Univ "Al. I. Cuza" Iaşi, Genet Biol Mol. 2007;8(2).
8. Pannell JR. Plant sex determination. Curr Biol. 2017;27(5):R191-R197.
9. Mandolino G, Carboni A, Forapani S, Faeti V, Ranalli P. Identification of DNA markers linked to the male sex in dioecious hemp (Cannabis sativa L.). Theor Appl Genet. 1999;98(1):86-92.
10. Törjék O, et al. Novel male-specific molecular markers (MADC5, MADC6) in hemp. Euphytica. 2002;127(2):209-218.
Veelgestelde vragen over mannelijke en vrouwelijke wiet
Waar is mannelijke wiet goed voor?
Waarom er mannelijke individuen bestaan, is een vraag die Charles Darwin zichzelf al stelde in “Het ontstaan der soorten”, en het is een van de mooiste vragen uit de evolutiebiologie. Kort gezegd zorgen mannelijke individuen voor genetische variatie in populaties. Mannelijke wiet dient om de vrouwelijke planten te bevruchten, zodat die gevarieerde nakomelingen voortbrengen.
Waar is vrouwelijke wiet goed voor?
Van de vrouwelijke wiet komt de cannabisbloem, het deel van de plant met de trichomen, de organen waarin cannabinoïden zoals THC of CBD worden aangemaakt. Dat is wat we in de volksmond wiettoppen noemen. Wat we roken, of wat wordt verwerkt tot CBD-snoepjes, koekjes, brownies enzovoort, is de bloem van de vrouwelijke plant.
Wanneer kun je het geslacht van wiet herkennen?
Met het blote oog: tijdens de bloei. Vroeg herkennen, als het nog zaailingen zijn, kan met genetische tests die de aanwezigheid van het Y-chromosoom vaststellen. Verschillende bedrijven bieden die dienst aan met genetische markers. Deze markers zeggen niets over eenhuizige planten, en ook niet over de kans dat de plant onder stress of door geslachtsomkering mannelijke bloemen vormt.
Kun je zaden van vrouwelijke wietplanten kopen?
Ja. Sterker nog: veel kweek- en veredelingsbedrijven hebben van deze gefeminiseerde zaden hun paradepaardje gemaakt.
Kun je aan de zaden zien of een wietplant mannelijk is?
Technisch gezien wel, maar het is behoorlijk ingewikkeld: je zou het weten met een DNA-extractie, en die is lastig bij zaden van Cannabis sativa. Meestal herken je mannelijke planten pas als ze hun bloemen beginnen te ontwikkelen.
Wat gebeurt er als een wietplant mannelijk is?
Als je in je teelt een mannelijke plant ontdekt en je niet gaat veredelen of kweken, kun je hem het beste verwijderen, zodat hij de vrouwelijke planten niet bestuift. Hetzelfde geldt voor eenhuizige planten.
Wat rook je van mannelijke wiet?
Mannelijke planten worden meestal niet gerookt, omdat ze nauwelijks cannabinoïden bevatten. Als de plant een mooie bouw of interessante eigenschappen heeft, kun je hem gebruiken voor kruisingen met de beste vrouwelijke planten, om soorten met de gewenste eigenschappen te krijgen.
Wat gebeurt er als je een mannelijke plant rookt?
Waarschijnlijk merk je er niets van, omdat hij zo weinig cannabinoïden bevat. Bovendien heeft de mannelijke plant, vergeleken met de toppen van de vrouwelijke plant, heel weinig terpenen, dus zijn geur en aroma zijn zwakker. Als hij rijp wordt, maakt hij flink wat pollen, en veel mensen zijn daar allergisch voor.
Wat is het verschil tussen mannelijke en vrouwelijke wiet?
Mannelijke planten herken je aan kleine balletjes in de oksels van bladeren of takken (de mannelijke bloemen, die pollen produceren als ze rijp zijn). Vrouwelijke planten hebben stampers met stempels die in kleur verschillen en op kleine haartjes lijken.
Hoe voorkom je kruising tussen mannelijke en vrouwelijke wietplanten?
Door de mannelijke planten op tijd te herkennen en uit de teelt te verwijderen, zodat ze de vrouwelijke planten niet bestuiven.
Wat is hermafrodiete wiet?
Eigenlijk bestaan er geen hermafrodiete wietplanten (met mannelijke en vrouwelijke organen in dezelfde bloem). Er bestaan wel eenhuizige planten van Cannabis sativa, waarbij de plant zowel mannelijke als vrouwelijke bloemen heeft.
Hoe ontstaat eenhuizige wiet?
Bij sommige soorten kunnen eenhuizige kenmerken op elk moment verschijnen, zelfs bij gefeminiseerde zaden, door stressvolle omgevingsfactoren zoals gebrek aan water of voedingsstoffen of veranderingen in het licht.
Hoe weet je of wiet bestoven is?
Bekijk de bloem en kijk of de schutblaadjes groter zijn geworden: die kleine, bladvormige structuren beschermen de voortplantingsorganen van de vrouwelijke plant. Twijfel je, open de schutblaadjes dan met een pincet; zit er een zaadje in, dan is er bestuiving geweest.
Hoe ontstaan er zaden in wiettoppen?
Als je zaden in je top vindt, stond er in de teelt een mannelijke plant in de buurt, of een vrouwelijke plant die onder stress pollen is gaan maken. Het pollen gaat met de wind mee en bestuift de vrouwelijke bloemen, die dan toppen met zaden vormen. Daar ontstaat het nootje (achene), een droge vrucht met één zaad (het hennepzaad).
Bestaan er zelfbevruchtende cannabisplanten?
Ja; Cannabis sativa kan zichzelf bevruchten als de plant eenhuizig is of als er geslachtsomkering optreedt. Naar het schijnt gaan deze zelfbevruchte planten binnen enkele generaties achteruit, wat in de biologie inteeltdepressie heet.
De bloemen die we consumeren, zijn die van de vrouwelijke cannabisplant. Dit is een deel van onze CBD-wiet:
