Endocannabinoïden: wat ze zijn, soorten en hun functies

Wat zijn endocannabinoïden en wat is hun functie?

Endocannabinoïden of endogene cannabinoïden zijn chemische stoffen die je lichaam zelf aanmaakt en die invloed hebben op het hele lichaam, in het bijzonder op de hersenen. Deze moleculen interageren met de cellen van je lichaam om hun functies te reguleren, en dat doen ze via het endocannabinoïde systeem. Met name lijkt de functie van endocannabinoïden samen te hangen met het gevoel van welzijn en geluk.

De 3 kernpunten

• Endocannabinoïden zijn de cannabinoïden die je eigen lichaam aanmaakt (vandaar het voorvoegsel endo-, “intern”); de twee belangrijkste zijn anandamide en 2-AG.
• Samen met de receptoren en de enzymen vormen ze het endocannabinoïde systeem, dat je stemming, stress, pijn, slaap en eetlust reguleert om het evenwicht van het lichaam te bewaren (homeostase).
• Je neemt ze niet als supplement: het lichaam maakt ze zelf aan. Goed slapen, beweging, een voedingspatroon met omega-3 en omega-6 en minder stress helpen om hun niveaus op peil te houden.

Endocannabinoïden en het endocannabinoïde systeem

De endocannabinoïden maken deel uit van het endocannabinoïde systeem, samen met de cannabinoïdereceptoren en de cannabinoïde enzymen (betrokken bij de synthese, het metabolisme, het transport en de afbraak ervan). Elk onderdeel van dit systeem is essentieel: geen enkel onderdeel werkt zonder de andere.

Wat betekent de term endocannabinoïde?

De benaming endocannabinoïde werd in 1995 bedacht door een groep Italiaanse onderzoekers (1). Het voorvoegsel “endo-” komt uit het Grieks en betekent “binnen”. De endo-cannabinoïden zijn dus de cannabinoïden die het lichaam aanmaakt.

De term “endocannabinoïden” dient om onderscheid te maken tussen de cannabinoïden die het lichaam aanmaakt en andere soorten cannabinoïden die we in de natuur vinden, zoals die door planten worden geproduceerd, vooral in cannabis, de zogeheten fytocannabinoïden. Er bestaan ook synthetische cannabinoïden.

Definitie van endocannabinoïden

Technisch gezien zijn endocannabinoïden endogene stoffen die zich kunnen binden aan de cannabinoïdereceptoren van het lichaam. Meestal zijn endocannabinoïden afgeleiden van membraanfosfolipiden, vooral van arachidonzuur, al zijn er ook andere soorten.

Werkingsmechanisme van de endocannabinoïden

Zodra ze in het lichaam zijn aangemaakt, interageren de endocannabinoïden met hun specifieke receptoren, de cannabinoïdereceptoren, die een reeks chemische processen in je lichaam op gang brengen om je in evenwicht te houden. Enzymen, receptoren en cannabinoïden zijn allemaal met elkaar verbonden en vormen samen wat bekendstaat als het “endocannabinoïde systeem”, waardoor het lichaam zichzelf kan reguleren en gezond kan blijven.

Het gaat vooral om twee receptoren: CB1, die overheerst in het zenuwstelsel, en CB2, die meer in het immuunsysteem voorkomt. Anders dan de klassieke neurotransmitters, die in het neuron worden opgeslagen, worden endocannabinoïden “op aanvraag” aangemaakt (de novo), precies wanneer het lichaam ze nodig heeft, en ze worden meteen afgebroken door enzymen zoals FAAH (9).

Soorten endocannabinoïden

Er bestaan verschillende soorten endocannabinoïden in het lichaam. De twee meest bestudeerde endocannabinoïden zijn anandamide of arachidonoylethanolamide (AEA) en 2-arachidonoylglycerol (2-AG), die in hoge concentraties in de hersenen aanwezig zijn.

2-AG is de meest voorkomende endocannabinoïde in de hersenen, met concentraties die bijna 200 keer hoger liggen dan die van anandamide.

Het is intrigerend hoe deze endocannabinoïden hun functies in de hersenen uitvoeren. 2-AG ontstaat uit een diacylglycerol, een lipide afkomstig van de fosfolipiden in het celmembraan van neuronen, en de heropname ervan verloopt via mechanismen die lijken op die van anandamide. De afbraak wordt echter vooral toegeschreven aan het enzym monoacylglycerollipase (MAGL).

Er zijn ook andere soorten endocannabinoïden geïdentificeerd, zoals 2-arachidonylglycerylether (noladinether), O-arachidonoylethanolamine (virodhamine, een stof die een endogene antagonist van de CB1-receptor lijkt te zijn) en N-arachidonoyldopamine (NADA, een vanilloïde agonist met affiniteit voor CB1).

Er bestaan nog twee andere endogene verbindingen met een cannabinomimetisch effect, maar zonder affiniteit voor de cannabinoïdereceptoren: oleoylethanolamide (OEA, onderzocht om zijn mogelijke rol als middel tegen obesitas, vanwege het remmende effect op de eetlust) en palmitoylethanolamide (PEA, met een ontstekingsremmend, anti-epileptisch effect en om de darmmotiliteit te remmen).

Kenmerken van de endocannabinoïden

Een chemisch kenmerk is dat de belangrijkste endocannabinoïden zijn afgeleid van meervoudig onverzadigde vetzuren of essentiële vetzuren (de bekende omega-6 en omega-3), en dat onderscheidt ze van de fytocannabinoïden.

Meer bepaald zijn de belangrijkste bestudeerde endocannabinoïden afgeleiden van arachidonzuur, geconjugeerd met ethanolamine of met glycerol. Deze chemische structuur doet denken aan die van de eicosanoïden (ontstekingsmediatoren van het lichaam), zoals de leukotriënen en de prostaglandinen.

Opvallend genoeg bestaan er wel verwante verbindingen, zoals palmitoylethanolamide en oleoylethanolamide, die zijn afgeleid van niet-meervoudig onverzadigde vetzuren (palmitinezuur en oliezuur) en die zich, zoals we hebben gezien, niet binden aan de cannabinoïdereceptoren.

Indeling van de endocannabinoïden

Cannabinoïden zijn voor de wetenschap een relatief nieuw soort moleculen: die uit de plant werden iets meer dan een halve eeuw geleden geïdentificeerd (THC in 1964) en de endocannabinoïden in de jaren negentig (anandamide in 1992). Hun effecten op het lichaam zijn heel uiteenlopend en laten zich niet indelen binnen de andere bekende systemen.

Als we ze zouden willen indelen, zouden we de endocannabinoïden kunnen zien als onderdeel van een neurotransmissiesysteem, en daarom beschrijven sommige auteurs het cannabinoïde neurotransmittersysteem (2). Toch zou dat niet helemaal juist zijn, want de effecten van het endocannabinoïde systeem reiken verder dan het zenuwstelsel.

Functies van de endocannabinoïden

De endocannabinoïden maken deel uit van een mechanisme van cellulaire communicatie dat het endocannabinoïde systeem heet. Hun functie is om te interageren met andere systemen van het lichaam, door zich te binden aan de cannabinoïdereceptoren.

Als gevolg daarvan beïnvloeden de endogene cannabinoïden onder meer het zenuwstelsel, het immuunsysteem en het voortplantingsstelsel. Ze zijn betrokken bij de regulatie van talrijke functies van het lichaam, waaronder:

• Eetlust, spijsvertering en energiebalans (metabolisme)
• Stemming, emoties en stressrespons
• Pijnperceptie
• Slaap en slaap-waakcyclus
• Geheugen, leren en andere cognitieve vermogens
• Immuunsysteem en ontsteking
• Motorische coördinatie en lichaamstemperatuur
• Vruchtbaarheid, botvorming en hormonale controle (3)

Endocannabinoïden en de hersenen

Deze verbindingen lijken opvallend belangrijk te zijn in de hersenen, waar ze als neuromodulatoren zouden werken en een tonisch effect zouden hebben. Zo is bijvoorbeeld waargenomen dat de niveaus van endocannabinoïden hoger zijn in de hersengebieden die met pijn te maken hebben (de centrale of periaqueductale grijze stof).

De endocannabinoïden reguleren verschillende neurologische functies, zoals stemming, stress, angst, pijn en beloningsgedrag. Anandamide en 2-arachidonoylglycerol (2-AG) zijn de twee belangrijkste endocannabinoïden die vrijkomen terwijl we een ervaring beleven.

Endocannabinoïden voor de mentale gezondheid: een communicatiesysteem in de hersenen

Het endocannabinoïde systeem speelt een belangrijke rol in de hersenen, want de cannabinoïden interageren met meerdere neurotransmitters om effecten op leren en geheugen, motorische activiteit, psychotrope eigenschappen en anti-epileptische effecten te veroorzaken.

Het systeem waarmee deze cannabinoïden in de hersenen werken, is essentieel voor het ontwikkelen van farmacotherapieën om deze en andere neurologische aandoeningen te behandelen (4,5). In dat verband worden de cannabinoïden uit cannabis momenteel onderzocht vanwege hun vermogen om het endocannabinoïde systeem te stimuleren, op een manier die lijkt op wat de endocannabinoïden doen. Met andere woorden: sommige cannabinoïden uit de plant, zoals THC, werken in op dezelfde receptoren als de cannabinoïden die het lichaam zelf aanmaakt; andere, zoals CBD, binden zich er nauwelijks aan en beïnvloeden het systeem op andere manieren. Deze bevinding opent een heel onderzoeksveld en zou ons kunnen helpen de rol van de endocannabinoïden bij het behoud van de gezondheid beter te begrijpen.

Bij Cannactiva vind je CBD-olie, CBD-wiet en CBD-crème, hennepproducten met minder dan 0,3% THC die juist worden bestudeerd vanwege hun interactie met het endocannabinoïde systeem.

Wat zijn de verschillen tussen endocannabinoïden en neurotransmitters?

De endocannabinoïden onderscheiden zich van de “klassieke” neurotransmitters door hun modulerende aard ten opzichte van neurotransmitters. In hun functie werken de endocannabinoïden als neuromodulatoren door de afgifte van primaire neurotransmitters, zoals GABA en glutamaat, te remmen om de daaropvolgende neuronale activiteit te reguleren. Het is alsof de endocannabinoïden speciaal zijn gemaakt om onze emoties te begeleiden via de controle over andere neurotransmitters.

Hun belangrijkste kenmerk als neuromodulatoren, wat technischer, is dat endocannabinoïden retrograde neurotransmitters zijn die vrijkomen uit postsynaptische in plaats van presynaptische neuronen. Simpel gezegd: tussen twee neuronen zit een synaps – een ruimte voor communicatie – waar de presynaptische neuronen neurotransmitters afgeven en de postsynaptische daardoor worden geactiveerd. Maar vergeleken met de meest gangbare neurotransmitters reizen endocannabinoïden de omgekeerde kant op: ze worden afgegeven door de postsynaptische neuronen wanneer die worden geactiveerd en hun interne calciumgehalte stijgt. Zo interageert het endocannabinoïde systeem met acetylcholine, dopamine, GABA, histamine, serotonine, glutamaat, noradrenaline, de prostaglandinen en de opioïde peptiden. Dit mechanisme is verantwoordelijk voor een groot deel van de bestudeerde farmacologische effecten van de cannabinoïden (anti-epileptische, angstremmende effecten enz.).

Dankzij hun vermogen om zich tussen de presynaptische en postsynaptische cellen te verplaatsen, kunnen de endocannabinoïden de communicatiestroom tussen de neuronen op een unieke manier veranderen.

Nog een uniek kenmerk dat de endocannabinoïde activiteit onderscheidt van die van andere neurotransmittersystemen, is hun vermogen om de homeostase van het lichaam te bewaren. Kortom, de endocannabinoïden in de hersenen vormen zo'n intrigerend signaleringssysteem dat het bijna vraagt om er meer over te leren. Wat een fascinerend mechanisme!

Hoe verhoog je de niveaus van endocannabinoïden in de hersenen?

Uiteraard dragen een goede gezondheid, een evenwichtige voeding, lichaamsbeweging en voldoende rust bij aan het optimaal functioneren van je lichaam. Gebruik je gezonde verstand: rust uit, slaap voldoende, beweeg en zorg voor een goede spiermassa, eet gezond en geniet van het contact met de natuur en de zon. Wil je er meer over weten? Dan leggen we je uit hoe je je endocannabinoïde systeem activeert met gewoonten en cannabinoïden.

Daarnaast is beschreven dat sommige voedingsstoffen uit het eten de niveaus van endocannabinoïden zouden kunnen verhogen. Zo lijkt linolzuur (het belangrijkste omega-6-vetzuur in de voeding) de niveaus van endocannabinoïden te verhogen (6). Ook keukenkruiden en specerijen worden met dit systeem in verband gebracht, vanwege hun gehalte aan bèta-caryofylleen, een stof die de endocannabinoïden niet verhoogt, maar rechtstreeks inwerkt op de CB2-receptor (7). Het evenwicht tussen de omega-6- en omega-3-vetzuren in de voeding beïnvloedt de niveaus van anandamide en 2-AG, die op hun beurt betrokken zijn bij de regulatie van de eetlust en het energieverbruik (8).

We hopen dat je dit dossier over endocannabinoïden minstens zo interessant en boeiend vond als wij. Heb je nog vragen? Bekijk dan het gedeelte met veelgestelde vragen hieronder, of schrijf ons en we proberen ze te beantwoorden. Tot de volgende keer!

Veelgestelde vragen over de endocannabinoïden

Wat zijn endocannabinoïden?

Endocannabinoïden zijn cannabinoïden die het menselijk lichaam zelf aanmaakt. Ze werken als boodschappers die zich binden aan de cannabinoïdereceptoren om je stemming, pijn, slaap of eetlust te reguleren, en ze helpen het inwendige evenwicht te bewaren (homeostase).

Wat zijn de belangrijkste endocannabinoïden?

De twee meest bestudeerde zijn anandamide (AEA) en 2-arachidonoylglycerol (2-AG). 2-AG komt het meest voor in de hersenen, met concentraties die bijna 200 keer hoger liggen dan die van anandamide.

Waarin verschillen endocannabinoïden van fytocannabinoïden zoals CBD?

Endocannabinoïden worden door het lichaam aangemaakt; de fytocannabinoïden worden door de cannabisplant geproduceerd. De bekendste is CBD: hier zie je wat CBD is en waarvoor het dient. Beide werken in op het endocannabinoïde systeem.

Hoe kun je endocannabinoïden op natuurlijke wijze verhogen?

Gezonde gewoonten helpen om de niveaus op peil te houden: genoeg slapen, bewegen en stress onder controle houden. Ook de voeding speelt een rol: het evenwicht tussen de vetzuren omega-6 en omega-3 beïnvloedt de niveaus van anandamide en 2-AG, die bovendien betrokken zijn bij de regulatie van de eetlust.