Kliniczny niedobór endokannabinoidów: mit, teoria czy rzeczywistość?

Kliniczny niedobór endokannabinoidów to hipoteza, która pojawiła się kilka lat temu, by wyjaśnić pewne zaburzenia czynnościowe, trudne do leczenia, takie jak migrena, fibromialgia czy zespół jelita drażliwego (IBS).

Pomysł jest prosty i wydawał się obiecujący, ale jest to hipoteza, której w ostatnich latach nie badano głębiej; dlatego wyjaśniamy tu, czym jest, co o niej wiadomo i dlaczego wciąż jest tak wiele pytań o kliniczny niedobór endokannabinoidów, jak wiąże się on z Twoim zdrowiem i czy produkty takie jak olejek CBD mogłyby pomóc go zrównoważyć.

Czym jest kliniczny niedobór endokannabinoidów (CECD)?

Kliniczny niedobór endokannabinoidów, znany pod angielskim skrótem CECD (Clinical Endocannabinoid Deficiency), to hipoteza naukowa, która zakłada, że u niektórych osób organizm produkuje mniej endokannabinoidów, niż potrzeba, lub że układ endokannabinoidowy nie działa z odpowiednią skutecznością. W konsekwencji mogą pojawić się lub nasilić pewne objawy związane z niektórymi schorzeniami (1).

I tu pojawia się zainteresowanie opinii publicznej, bo wiele osób zastanawia się, czy substancje takie jak CBD (kannabidiol), jeden z najbardziej znanych kannabinoidów konopi, mogłyby wpływać na ten układ. Po części popularność CBD wynika z tego, że nie jest psychoaktywne (nie daje „haju”) oraz z tego, że w Europie jest sprzedawane jako produkt wspierający dobrostan w różnych formatach.

Hipoteza klinicznego niedoboru endokannabinoidów

Hipotezę klinicznego niedoboru endokannabinoidów zaproponował badacz Ethan Russo w 2004 roku, który uznał, że niektóre zaburzenia przewlekłe mogą mieć wspólną dysfunkcję układu endokannabinoidowego, choć koncepcja ta pozostaje teorią w fazie badań (1).

CECD opisuje się zwykle jako stan, w którym organizm miałby niewystarczający poziom endokannabinoidów (takich jak anandamid czy 2-AG) lub zaburzone działanie swojej sieci receptorów, enzymów i sygnałów (2). Rozważa się ją przede wszystkim w zaburzeniach z przewlekłymi objawami i niejasnymi mechanizmami, takich jak:

• Migrena
• Fibromialgia
• Zespół jelita drażliwego (IBS)

Wśród objawów, o których zwykle się wspomina, są uporczywy ból, częste migreny, dolegliwości trawienne, zaburzenia snu, zmęczenie i przewlekły stres. Mimo to te objawy nie potwierdzają CECD, ponieważ mogą występować w wielu innych chorobach.

Problem w tym, że choć ta hipoteza jest atrakcyjna i wydaje się odpowiadać na niektóre pytania o pewne choroby, nie ma jeszcze konsensusu klinicznego, który potwierdzałby CECD jako ustalony zespół diagnostyczny; obecnie nie ma oficjalnej diagnozy klinicznej ani znormalizowanych badań (3).

W tym kontekście CBD bywa przedstawiane jako prosty sposób na wspieranie układu endokannabinoidowego, ale ten wniosek nie jest tak oczywisty, jak czasem podaje się w internecie.

Niedobór endokannabinoidów zaczyna się w układzie endokannabinoidowym

Aby zrozumieć CECD, trzeba najpierw zrozumieć układ endokannabinoidowy (SEC). To sieć biologiczna, którą w dużym uproszczeniu tworzą:

• Endokannabinoidy (przekaźniki wytwarzane przez sam organizm, takie jak AEA i 2-AG)
• Receptory (zwłaszcza CB1 i CB2)
• Enzymy, które je wytwarzają i rozkładają (na przykład FAAH dla anandamidu)

Układ endokannabinoidowy jest wciąż po części definicją w ewolucji. W istocie termin „endokannabinoid” jest po części historyczną etykietą (ukuto go po badaniach nad konopiami), a nie zamkniętym wyznaczeniem granic. Dziś wiemy, że jego przekaźniki (ligandy) i enzymy wchodzą w interakcje z wieloma innymi szlakami organizmu (4), więc zdefiniowanie, czym dokładnie byłby „niedobór”, jest trudne.

Ma to znaczenie, bo CBD może oddziaływać z wieloma białkami i szlakami biologicznymi, niektórymi związanymi z układem endokannabinoidowym, a innymi nie.

Jakie badania potwierdzają teorię niedoboru endokannabinoidów?

Jeden z najczęściej cytowanych argumentów na rzecz CECD pochodzi z badań, które zaobserwowały niższe poziomy endokannabinoidów w płynie otaczającym mózg i rdzeń kręgowy (płyn mózgowo-rdzeniowy, PMR) u pacjentów z przewlekłą migreną (5).

Należy zaznaczyć, że choć anandamid (AEA) i 2-AG można mierzyć w badaniach, nie istnieją rutynowe badania kliniczne do diagnozowania CECD, a ich poziomy różnią się w zależności od tkanki i momentu.

Ale w niektórych stanach nie ma „niedoboru”, lecz coś odwrotnego. Na przykład w fibromialgii w niektórych badaniach stwierdzono podwyższone endokannabinoidy (6, 7). To komplikuje ideę uogólnialnego niedoboru.

Podobnie niskie poziomy mogą być markerem, a nie przyczyną. Endokannabinoidy są uwalniane w odpowiedzi na neuroprzekaźniki (chemiczne przekaźniki układu nerwowego), takie jak glutaminian, GABA, serotonina czy acetylocholina. Jeśli aktywność tych układów się zmienia, zmienią się też poziomy endokannabinoidów, bez wskazywania na pierwotny niedobór.

Pomaga to również zrozumieć, dlaczego nie wystarczy zakładać, że dodanie kannabinoidów (w tym CBD) automatycznie koryguje problem; układ i jego szlaki metabolizmu mogą działać różnie w zależności od osoby, tkanki czy momentu.

Jak działa układ endokannabinoidowy?

Wyobraź sobie, że SEC to system precyzyjnej regulacji. Gdy organizm wykrywa, że jakiś proces traci równowagę (nadmierny ból, stan zapalny, stres), endokannabinoidy działają jak sygnały modulujące: zwykle nie „włączają” ani „wyłączają” całkowicie, lecz dostosowują natężenie.

Ale ta precyzyjna regulacja może też zostać zaburzona na inne sposoby, takie jak:

• Zmiany w uwalnianiu neuroprzekaźników
• Zmiany wrażliwości lub gęstości receptorów
• Wzrost lub spadek enzymów takich jak FAAH czy MAGL

Dlatego kluczowe pytanie brzmi nie tylko: czy jest mało anandamidu?, lecz dlaczego jest go mało, w jakich tkankach, jak długo i z jakimi konsekwencjami.

Jak CBD mogłoby pomóc w walce z niedoborem endokannabinoidów?

CBD może zwiększać poziom anandamidu, hamując enzym, który go rozkłada (FAAH), co mogłoby przełożyć się na silniejszy sygnał endokannabinoidowy. Mimo to, choć CBD może modulować konkretny szlak, nie oznacza to, że skoryguje problem w sposób zlokalizowany.

Innymi słowy, CBD jest związkiem uzupełniającym, który ma obiecujące badania w leczeniu takich schorzeń jak lęk czy niektóre rodzaje bólu. Ale bezpośredni skok od CBD do rozwiązania klinicznego niedoboru endokannabinoidów nie jest jeszcze poparty rozstrzygającymi badaniami klinicznymi.

Dowody naukowe na niedobór endokannabinoidów a marketing

Rozpowszechniła się opowieść, że organizm potrzebuje fitokannabinoidów (kannabinoidów z rośliny konopi), by unikać chorób, ale stwierdzenie, że układ endokannabinoidowy istnieje, nie oznacza, że organizm potrzebuje konopi do prawidłowego funkcjonowania, podobnie jak posiadanie układu opioidowego nie oznacza, że powinniśmy przyjmować opioidy, by go uzupełniać.

Nie znaczy to, że produkty z kannabinoidami, takie jak olejek CBD czy maść konopna z CBD, nie mają potencjału terapeutycznego. Jest wiele badań potwierdzających korzyści płynące z CBD, ale ważne jest, by zachować realistyczne oczekiwania w rozmowie o klinicznym niedoborze endokannabinoidów, ponieważ wiele twierdzeń opiera się na hipotezach lub wstępnych dowodach.

Podsumowanie: mit, teoria czy rzeczywistość?

CECD to ciekawa hipoteza i istnieją ustalenia zgodne z tą ideą w niektórych kontekstach (np. migrena), ale układ endokannabinoidowy jest złożony, z wieloma jeszcze niezdefiniowanymi szlakami. Choć CBD ma właściwości lecznicze, bezpośrednie przenoszenie na zalecenia dotyczące CBD/THC jest przedwczesne.

CECD mogłaby stać się istotnym elementem w rozumieniu niektórych złożonych zaburzeń. Ale dostępne dowody nie uzasadniają jeszcze przekształcania tej hipotezy w marketing zdrowotny.

Zastrzeżenie

Ten artykuł ma charakter wyłącznie informacyjny i nie stanowi porady medycznej. Zawarte tu informacje mogą uzupełniać, ale nigdy zastępować diagnozy lub leczenia przez specjalistę. Jeśli żyjesz z migreną, fibromialgią, zespołem jelita drażliwego lub innym zaburzeniem przewlekłym albo przyjmujesz leki, skonsultuj się z lekarzem, zanim włączysz CBD do swojej rutyny. Produkty Cannactiva nie są lekami: są sprzedawane zgodnie z przepisami europejskimi do użytku zewnętrznego, aromatycznego lub ozdobnego. Badania nad CBD stale się rozwijają i od daty publikacji mogły pojawić się nowe dowody.

Bibliografia

1. Russo E. B. (2004). Clinical endocannabinoid deficiency (CECD): can this concept explain therapeutic benefits of cannabis in migraine, fibromyalgia, irritable bowel syndrome and other treatment-resistant conditions? Neuro endocrinology letters, 25(1-2), 31–39.
2. Smith, S. C., & Wagner, M. S. (2014). Clinical endocannabinoid deficiency (CECD) revisited: can this concept explain the therapeutic benefits of cannabis in migraine, fibromyalgia, irritable bowel syndrome and other treatment-resistant conditions? Neuro endocrinology letters, 35(3), 198–201.
3. Cogan P. S. (2020). Practical Considerations of Hypotheses and Evidence in Cannabis Pharmacotherapy: Refining Expectations of Clinical Endocannabinoid Deficiency. Journal of dietary supplements, 17(5), 608–624. https://doi.org/10.1080/19390211.2020.1769246
4. Pertwee, R. G., Howlett, A. C., Abood, M. E., et al. (2010). International Union of Basic and Clinical Pharmacology. LXXIX. Cannabinoid receptors and their ligands: beyond CB1 and CB2. Pharmacological reviews, 62(4), 588–631. https://doi.org/10.1124/pr.110.003004
5. Russo E. B. (2016). Clinical Endocannabinoid Deficiency Reconsidered: Current Research Supports the Theory in Migraine, Fibromyalgia, Irritable Bowel, and Other Treatment-Resistant Syndromes. Cannabis and cannabinoid research, 1(1), 154–165. https://doi.org/10.1089/can.2016.0009
6. Stensson, N., Ghafouri, N., Ernberg, M., et al. (2018). The Relationship of Endocannabinoidome Lipid Mediators With Pain and Psychological Stress in Women With Fibromyalgia: A Case-Control Study. The journal of pain, 19(11), 1318–1328. https://doi.org/10.1016/j.jpain.2018.05.008
7. Kaufmann, I., Schelling, G., Eisner, C., et al. (2008). Anandamide and neutrophil function in patients with fibromyalgia. Psychoneuroendocrinology, 33(5), 676–685. https://doi.org/10.1016/j.psyneuen.2008.02.009