Rastafarianizm: czym jest, historia, wierzenia i święta rola ganji

Rastafarianizm — czyli kultura rastafari — to ruch duchowy, kulturowy i społeczny, który powstał na Jamajce w latach 30. XX wieku.

W swoim historycznym rdzeniu wyznawcy wierzą w jednego Boga, Jah, a wielu czci etiopskiego cesarza Haile Selassie I jako postać mesjańską lub świętą.

Słowo „rastafari” pochodzi od Ras Tafari Makonnena, imienia Selassiego sprzed koronacji. Dla nich Etiopia — Syjon — jest ziemią obiecaną i ucieleśnia afrykańską godność wobec opresyjnego systemu, który nazywają Babilonem.

To znacznie więcej niż dready, reggae i marihuana.

Od czasów kolonialnej Jamajki ruch odzyskał dumę i afrykańskie korzenie potomków niewolników i upomniał się o życie proste, wolne i w harmonii z naturą: livity.

W tym światopoglądzie konopie — „ganja” — to roślina święta: sakrament medytacji i wspólnoty, a nie cel sam w sobie.

Dziś, zwłaszcza w Europie i w popkulturowym odbiorze po Bobie Marleyu ta wiara współistnieje z tożsamością kulturową — dreadlocki, reggae, dieta Ital, duch „One Love” i krytyka antykolonialna — którą wiele osób przyjmuje, nie praktykując dogmatu religijnego.

Historia wiary, oporu i wolności, którą warto poznać poza stereotypem.

Czym jest ruch rastafari (poza reggae i dreadami)

Ruch rastafari to nurt duchowy i kulturowy o monoteistycznych korzeniach, który powstał na Jamajce w latach 30. XX wieku. Jego wyznawcy wierzą w jednego Boga, którego nazywają Jah, i biorą za punkt odniesienia Biblię — zwłaszcza Stary Testament — choć interpretują ją po swojemu i odrzucają sporą część zachodniego odczytania Pisma.

Czy rastafarianizm to religia? Religia rastafari a „livity”

Choć zwykle mówi się o religii rastafari, wielu jej wyznawców nie utożsamia się ze słowem „religia”, bo kojarzą je z systemem, z którym historycznie walczyli. Wolą mówić o „livity”: stylu życia skoncentrowanym na sprawiedliwości, harmonii z naturą i wewnętrznej więzi.

Z akademickiego punktu widzenia religia rastafari ma niemal wszystkie składniki zorganizowanej wiary: Boga (Jah), świętą księgę (Biblię, odczytywaną na nowo z afrykańskiej perspektywy), postać mesjańską (Haile Selassie I), własne rytuały (spotkania modlitewne i bębny nyabinghi), zasady żywieniowe (dieta Ital), a nawet sakrament (ganja). Dlatego większość badaczy opisuje ją jako afrocentryczną religię, która powstała w XX wieku, jedną z najmłodszych na świecie.

Różnica tkwi w formie. Religia rastafari nie ma kościoła, duchowieństwa ani hierarchii narzucającej jeden dogmat: każdy wierzący interpretuje po swojemu swoją wiarę i swoją relację z Jah. Dlatego wielu rastafarian woli mówić o duchowości lub o „livity” niż o religii w tradycyjnym sensie. Czy jako wiara, czy jako filozofia życia, jedno jest jasne: rastafarianizm całkowicie porządkuje sposób jedzenia, ubierania się, mówienia i budowania relacji u tych, którzy go przyjmują.

W istocie wielu wyznawców woli mówić o rastafari niż o rastafarianizmie: odrzucają przyrostek „-izm”, bo brzmi jak zamknięta doktryna i bo nazwa bezpośrednio odsyła do Ras Tafari. Dla nich to przede wszystkim sposób życia — „livity” — a nie religia z regułami.

Warto wyjaśnić kilka stereotypów:

• Nie wszystko kręci się wokół marihuany. Roślina jest ważna, ale to tylko jeden element bardzo szerokiego światopoglądu.
• To nie jest ruch jednolity. Współistnieją różne „mansje” lub gałęzie, każda z własnymi niuansami.

Początki rastafarianizmu: od Marcusa Garveya do Haile Selassie

Aby zrozumieć kulturę rastafari, trzeba przenieść się na kolonialną Jamajkę początku XX wieku, społeczeństwo naznaczone ubóstwem, nierównością rasową i otwartymi ranami po niewolnictwie.

Jeszcze zanim pojawił się rastafari, wśród Jamajczyków pochodzenia afrykańskiego od dawna tętnił etiopianizm: nurt, który odczytywał Biblię w afrykańskim kluczu i widział w Etiopii Syjon, czyli ziemię obiecaną, do której kiedyś wrócą. W kraju, w którym większość ludności pochodziła od afrykańskich niewolników, ta idea dumy i powrotu zapuściła głębokie korzenie i przygotowała grunt pod to, co miało nadejść.

Marcus Garvey i panafrykanizm: ziarno rastafarianizmu

Ideowym ojcem ruchu był Marcus Garvey (1887-1940), jamajski myśliciel i działacz, jeden z najważniejszych głosów panafrykanizmu. Garvey głosił dumę czarnych, samostanowienie i symboliczny powrót do Afryki, ziemi przodków.

Jego autorstwa jest zdanie, które stało się niemal proroctwem: zapowiedział, że „czarny król zostanie koronowany w Afryce”, a to wydarzenie będzie oznaczać odkupienie czarnego ludu. Z jego hasła „One God, one aim, one destiny” (jeden Bóg, jeden cel, jeden los) narodziło się ponadto pozdrowienie, które przyjął ruch: „One love”, jedna miłość.

Haile Selassie I, cesarz czczony jako mesjasz rastafari

Proroctwo zdawało się spełniać w 1930 roku, wraz z koronacją Ras Tafari Makonnena na Haile Selassie I, cesarza Etiopii. Dla zwolenników Garveya ten czarny człowiek, przed którym kłaniała się europejska rodzina królewska, był znakiem, na który czekali.

Od jego imienia sprzed objęcia władzy — Ras (książę) Tafari — pochodzi termin rastafari. Etiopia, jedyny afrykański kraj, który nigdy nie został trwale skolonizowany, stała się Syjonem, ziemią obiecaną, a Selassie postacią mesjańską, wcieleniem Jah na Ziemi.

Poza mitem Haile Selassie I (1892-1975) był prawdziwym, reformatorskim władcą: za jego rządów Etiopia wstąpiła do Ligi Narodów (1923) i zniosła niewolnictwo (1924), a on starał się zmodernizować kraj. Nosił tytuł „Lwa Zwycięskiego z plemienia Judy”, i stąd lew jest jednym z wielkich symboli rastafariańskich. Panował do obalenia w 1974 roku, na rok przed śmiercią.

Co ciekawe, ani Garvey, ani Selassie nigdy nie uważali się za rastafarian. Sam cesarz, praktykujący chrześcijanin, powiedział rastafarianom, że nie jest Mesjaszem. Odpowiedź, jaką usłyszał, według teologa Noela Leona Erskine'a, była równie elegancka, co wymowna: „Jezus też temu zaprzeczył”.

Leonard Howell, pierwszy rasta

Jeśli Garvey dał idee, a Selassie symbol, to Leonard Howell przekształcił to wszystko w ruch. Uważany za „pierwszego rastę”, zaczął głosić na ulicach Jamajki na początku lat 30., wzywając do odrzucenia króla Anglii i pójścia za cesarzem Etiopii.

Howell zawarł podstawy ruchu w swojej książce „Obiecany Klucz” (The Promised Key) i założył pierwszą komunę rastafari, Pinnacle, w której wspólnota mogła żyć swoją wiarą z dala od zewnętrznej presji. Jego przesłanie słono go kosztowało: został aresztowany za podżeganie do buntu i uwięziony. Jego historię znakomicie opisano w The First Rasta, autorstwa dziennikarki Hélène Lee (Chicago Review Press, 2003).

Pałeczkę po Howellu przejęły kolejne pokolenia. Około 1947 roku powstała Youth Black Faith („Młoda Czarna Wiara”), organizacja, która uporządkowała i utrwaliła zasady ruchu — od „mansji” po estetykę i język — i która mocno broniła rozumienia rastafari jako filozofii i sposobu życia, a nie zamkniętego kultu.

Prześladowania i uznanie: historia ludu rastafari

Antyimperialne przesłanie rastafarianizmu zderzyło się czołowo z władzami kolonialnymi, a później z samym rządem Jamajki. Ruch doświadczył ponad trzech dekad prześladowań.

Najczarniejszym epizodem był incydent w Coral Gardens w kwietniu 1963 roku, wspominany przez rastafarian jako „Bad Friday”. Po gwałtownej awanturze premier Alexander Bustamante wydał rozkaz „przyprowadzić wszystkich rastafarian, żywych lub martwych”. Represje pochłonęły co najmniej ośmiu zabitych i do 150 zatrzymanych, wielu z nich torturowano i golono siłą.

Wszystko zmieniło się trzy lata później. 21 kwietnia 1966 roku Haile Selassie odwiedził Jamajkę, a około 100 000 osób zgromadziło się na lotnisku w Kingston, by powitać tego, którego uważali za swojego boga. Ten historyczny dzień obchodzi się co roku jako Grounation Day, jedną z najważniejszych dat w kalendarzu rastafari. Od tamtej pory prześladowania zaczęły słabnąć.

Uznanie instytucjonalne przyszło znacznie później. W kwietniu 2017 roku rząd Jamajki oficjalnie przeprosił za incydent w Coral Gardens: premier Andrew Holness przyznał przed parlamentem, że była to „poważna niesprawiedliwość” i uruchomił fundusz odszkodowawczy dla ocalałych. W ramach tego procesu Pinnacle — komuna założona przez Howella — została uznana za chronione miejsce dziedzictwa.

Ilu rastafarian jest na świecie?

Dziś rastafarianizm to ruch mniejszościowy, ale uznany: szacuje się, że istnieje około miliona wyznawców na świecie — na Jamajce, w Stanach Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii, kilku krajach afrykańskich i Ameryce Łacińskiej — a na swojej rodzinnej wyspie jest niepodważalną częścią tożsamości narodowej.

W co wierzą rastafarianie: zasady, Jah, Babilon i Syjon

Dokładne określenie wierzeń rastafarian jest skomplikowane, bo różnią się między gałęziami. Mimo to większość dzieli wspólny światopogląd, który można streścić w kilku podstawowych zasadach:

• Jeden Bóg, Jah: stwórca wszechświata, obecny w każdym człowieku.
• Życie w prawości: miłość i szacunek zamiast chciwości i materializmu.
• Cześć dla natury: stworzenie jest święte, dziełem Jah.
• Rodzina i wspólnota jako schronienie i oś życia.

Dwa pojęcia stanowią szkielet tego widzenia świata: Babilon i Syjon. Babilon reprezentuje system opresyjny, materialistyczny i niesprawiedliwy — spuściznę kolonializmu. Syjon, utożsamiany z Etiopią i Afryką, symbolizuje wolność, nadzieję i odkupienie. Znaczna część języka i muzyki rastafari jest rozumiana jako forma oporu wobec „Babilonu”.

Mansje rastafari: Nyabinghi, Bobo Shanti i Dwanaście Plemion

Rastafarianizm nie ma hierarchii ani jednego dogmatu. Jest zorganizowany w „mansje”, gałęzie, które łączy to, co najważniejsze, a różni praktyka. Trzy główne to:

• Nyabinghi: najstarsza mansja. Skupiona na naukach Marcusa Garveya, daje główną rolę bębnom i śpiewom w swoich ceremoniach.
• Bobo Shanti: najbardziej surowa i zdyscyplinowana. Jej członkowie noszą tuniki i mocno upominają się o afrykańskie korzenie.
• Dwanaście Plemion Izraela: najbardziej otwarta. Przypisuje każde biblijne plemię do koloru i nuty muzycznej oraz kładzie nacisk na miłość i braterstwo.

Livity rastafari: dieta Ital, dready i kolory

Rastafariański sposób życia, livity, przekłada się na bardzo rozpoznawalne codzienne praktyki, które dążą do spójności ciała, ducha i natury.

Dieta Ital, rastafariańskie odżywianie

Dieta Ital stawia na naturalne, świeże i nieprzetworzone produkty, unikając dodatków i często produktów pochodzenia zwierzęcego. Nie jest identyczna dla wszystkich — są weganie rastafari i inni bardziej elastyczni — ale łączy ich jedna idea: jeść w sposób czysty, aby utrzymać w czystości także energię życiową.

Dlaczego rastafarianie noszą dready (dreadlocks)

Dready, czyli dreadlocks to najbardziej rozpoznawalny symbol ruchu, ale nie są modą. Rastafarianie pozwalają włosom rosnąć bez obcinania jako wyraz szacunku dla stworzenia Jah i zgodnie z dosłownym odczytaniem niektórych fragmentów biblijnych. Ich kształt przywodzi też na myśl afrykańskie korzenie oraz grzywę Lwa Judy, symbolu związanego z Haile Selassie.

Kolory rastafariańskiej flagi: czerwony, złoty i zielony

Kolory rastafariańskie nie są zwykłą estetyką. Każdy pas ma głębokie znaczenie:

• Czerwony: krew przelana w walce o wolność i siła życiowa ludu rasta.
• Złoty: bogactwo Afryki i światło słońca.
• Zielony: natura, ziemia i nadzieja na rozwój.

Język rastafari: mówienie szyfrem

Rastafariański styl życia słychać także w mowie. Rastafarianie stworzyli własny żargon — Iyaric lub „dread talk” — aby na nowo przywłaszczyć sobie angielski odziedziczony po kolonizatorze. Ich najsłynniejszym wyrażeniem jest „I and I” („ja i ja”), które przypomina, że Jah jest obecny w każdym człowieku i że wszyscy jesteśmy jednym; swoje duchowe rozmowy nazywają „reasoning” (rozumowanie). Ze względu na wygląd i historię znani są pod wieloma nazwami: rasta, dreadlocks lub „sufferers”.

Ganja: sakramentalne użycie konopi w kulturze rastafari

Dochodzimy do jednego z najbardziej znanych — i najbardziej niezrozumianych — aspektów kultury rastafari: jej relacji z marihuaną, którą nazywają „ganja”.

Ciekawostka: słowo „ganja” nie jest ani jamajskie, ani rastafariańskie, lecz pochodzenia indyjskiego. Pochodzi z sanskrytu gāñjā i trafiło na Jamajkę około 1845 roku wraz z indyjskimi robotnikami, których Brytyjczycy sprowadzili na wyspę po zniesieniu niewolnictwa. Rastafari odziedziczył ten termin i przede wszystkim nadał mu nowe znaczenie: uczynił z ganji sakrament.

Dlaczego rastafarianie palą marihuanę?

Dla rastafarianina palenie ganji nie jest aktem rekreacyjnym, lecz sakramentalnym. Roślinę uważa się za drogę do otwarcia umysłu i zbliżenia się do Jah, narzędzie medytacji i refleksji. Oto jej trzy główne funkcje:

• Sakrament: pomaga „otworzyć świadomość” i połączyć się z boskością.
• Harmonia z naturą: wpisuje się w livity jako naturalna substancja, w przeciwieństwie do syntetycznej i przetworzonej.
• Rozumowanie i medytacja: jest spożywana w samotności do medytacji albo podczas wspólnotowych sesji, w których grupa rozmawia i się zastanawia.

Użycie ganji wyjaśnia też tak charakterystyczne narzędzia jak jamajski kielich do waporyzacji, wykonany z naturalnych materiałów, takich jak kokos, bambus i glina, który pozwala spożywać roślinę w sposób bardziej zgodny z filozofią Ital.

Warto doprecyzować jedną kwestię: konopie nie są obowiązkowe w wierze rastafari. Są wyznawcy, którzy ich nie używają. A mimo że Jamajka uznaje sakramentalne prawo wspólnoty do tej rośliny, przez dekady konfiskaty i prześladowania nadal były częścią jej codzienności.

Ten związek między konopiami, duchowością i walką o swoje prawa wykroczył poza kulturę rasta i zakorzenił się w globalnej wyobraźni konopnej. To nieprzypadkowe, że najbardziej symboliczny dzień tej kultury, Światowy Dzień Marihuany lub „420”, dzieli z rastafarianizmem ten duch wspólnoty, tożsamości i celebracji rośliny.

Poza swoją wartością symboliczną konopie to roślina o wielu obliczach. Jeśli chcesz zrozumieć jej dwie wielkie rodziny i czym się różnią, wyjaśniamy to krok po kroku w naszym przewodniku o różnicach między sativą a indicą.

Bob Marley i umiędzynarodowienie przesłania rasta

Jeśli dziś cały świat zna kulturę rastafari, to w dużej mierze dzięki Bobowi Marleyowi i reggae. Jamajski muzyk wziął bęben — instrument zakazany w kościołach kolonialnych jako „dziki” — i połączył go z przesłaniem rasta, niosąc je z biednych dzielnic Kingston na sceny całego świata.

Marley uczynił z wiary rastafari uniwersalny symbol pokoju, równości rasowej i wolności oraz zmienił postrzeganie konopi w czasach, gdy były okrutnie kryminalizowane. Jego postać jest nierozerwalnie związana z historią ruchu. Jeśli chcesz ją zgłębić, możesz przeczytać nasz artykuł o Bobie Marleyu i marihuanie, w którym omawiamy jego biografię, wiarę i związek z rośliną.

Kulturowe znaczenie reggae zostało przypieczętowane w 2018 roku, kiedy UNESCO wpisało muzykę reggae z Jamajki na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości, wyraźnie uznając społeczność rastafari za jedną z jej podstawowych nosicielek. Gatunek zrodzony w zepchniętych na margines dzielnicach Kingston stał się w ten sposób oficjalnie skarbem całej ludzkości.

Rastafarianizm dziś: żywy ruch

Daleki od bycia reliktem przeszłości, rastafarianizm jest w XXI wieku wciąż bardzo żywy. W swojej ojczyźnie utrzymuje bardzo aktywną agendę postulatów, a jego filozofia życia zdobywa nowe pokolenia na Jamajce i poza nią.

Postulaty ludu rastafari i sprawiedliwość naprawcza

Na Jamajce społeczność nadal domaga się uznania prawnego i zadośćuczynienia za dziesięciolecia dyskryminacji. Mansje i Organizacje Rastafari promują Kompleksową Ustawę o Prawach i Sprawiedliwości Rastafari, która chroniłaby je przed nadużyciami, na które wciąż się skarżą w zatrudnieniu, edukacji czy ochronie zdrowia. Kampania zyskała publiczne poparcie Cedelli i Juliana Marleya, dzieci Boba Marleya, którzy domagają się spójności: jeśli Jamajka z dumą eksportuje kulturę rasta na cały świat, powinna też chronić tych, którzy ją stworzyli.

Proces sprawiedliwości naprawczej za incydent w Coral Gardens trwa: po oficjalnych przeprosinach z 2017 roku rząd przekazuje społeczności ziemię, aby wybudować dom opieki dla starszych rastafarian. Na Karaibach Saint Kitts i Nevis oraz Antigua i Barbuda wyprzedziły Jamajkę, prawnie uznając prawa rastafarian i sakramentalne użycie konopi.

Rastafari w Europie: naturalna filozofia życia

Poza Jamajką przesłanie rastafari mocno zakorzeniło się w Europie i Hiszpanii, niemal zawsze za sprawą reggae i postaci Boba Marleya. Ale to, co naprawdę przyciąga dziś, to jego filozofia życia: livity — życie w harmonii z naturą — oraz dieta Ital, roślinna i bez przetworzonych produktów, w pełni wpisują się w obecne zainteresowanie dobrostanem, zdrowym odżywianiem i zrównoważonym rozwojem. W istocie kuchnia Ital jest uważana za jedną z prekursorek obecnego boomu na weganizm i plant-based.

Dla wielu osób przyjęcie ducha rasta oznacza zostanie przy tym, co istotne: spokój zamiast stresu, wspólnota zamiast indywidualizmu, szacunek dla tego, co naturalne, zamiast tego, co sztuczne, i przesłanie pokoju i jedności — słynne „One Love” —, które rezonuje z pokolenia na pokolenie.

Najczęstsze pytania o kulturę rastafari

Co oznacza słowo „rastafari”?

Pochodzi od Ras Tafari Makonnen, czyli imienia Haile Selassie I sprzed koronacji na cesarza Etiopii. Ras oznacza „księcia” lub „głowę”, i stąd wzięło się określenie, które nadało nazwę ruchowi.

Czym jest livity rastafari?

To styl życia ruchu: życie w prawości, w harmonii z naturą i w łączności z Jah, ponad dogmatami, hierarchiami i instytucjami.

Dlaczego rastafarianie noszą dready?

Pozwalają włosom rosnąć bez obcinania z szacunku dla stworzenia Jah i z dosłownego odczytania Biblii. Dready przywodzą też na myśl afrykańskie korzenie i grzywę Lwa Judy.

Co oznaczają Babilon i Syjon dla rastafarian?

Babilon to system opresyjny i materialistyczny odziedziczony po kolonializmie; Syjon, utożsamiany z Etiopią i Afryką, symbolizuje wolność, nadzieję i ziemię obiecaną.

Skąd pochodzą rastafarianie?

Ruch powstał na Jamajce w latach 30. XX wieku, wśród potomków afrykańskich niewolników. Inspirował się panafrykanizmem Marcusa Garveya i koronacją Haile Selassie I na cesarza Etiopii w 1930 roku.

Kultura rastafari to w gruncie rzeczy historia wiary i oporu: historia ludu, który z przeciwności uczynił tożsamość, a z muzyki przesłanie. Za kolorami, dreadami i ganją bije światopogląd, który upomina się o wolność, naturę i ludzką godność. Poznanie go dogłębnie to najlepszy sposób, by spojrzeć na niego z szacunkiem, na jaki zasługuje.

A jeśli ta filozofia życia w harmonii z naturą wzbudziła Twoją ciekawość, w Cannactiva pracujemy z tą samą ideą: konopie uprawiane z szacunkiem dla rośliny i dla otoczenia. Możesz odkryć nasz susz konopny CBD, w 100 % legalny i wolny od efektów psychoaktywnych, w ramach prawnych dotyczących konopi przemysłowych.