Geschiedenis van drugs in het oude Rome

In de fascinerende reis door de geschiedenis van drugs komt het oude Rome naar voren als een beschaving die ons moderne begrip van psychoactieve stoffen diepgaand heeft gevormd. Net als in het klassieke Griekenland maakte de term phármakon in Rome geen duidelijk onderscheid tussen geneesmiddel en drug: hij omvatte zowel het begrip remedie als dat van gif. Deze ambiguïteit staat in schril contrast met de hedendaagse cultuur, waarin vaak een scheidslijn wordt getrokken tussen drugs en geneesmiddelen.
Vandaag werken we op de blog van Cannactiva samen met Jorge Melero en Jorge Escohotado, partners van La Emboscadura, de uitgeverij die zich volledig wijdt aan het werk van Antonio Escohotado, auteur van de beroemde Historia General de las Drogas (Algemene geschiedenis van drugs), om het te hebben over de geschiedenis van drugs in het oude Rome.
Drugswetgeving in het oude Rome
De invloed van de Romeinse cultuur op de ontwikkeling van uiteenlopende disciplines is onmiskenbaar, en haar kijk op geneesmiddelen vormt daarop geen uitzondering. Net als in Griekenland bleef het begrip phármakon in Rome dubbelzinnig: het omvatte zowel de remedie als het gif.
Misschien ligt een van de belangrijkste delen van de nalatenschap van deze beschaving in het recht, waarvan de sporen nog altijd terug te vinden zijn in de huidige wetgeving. De vraag is dus wat het Romeinse recht over deze stoffen bepaalde. Het standpunt daarover blijkt uit de Lex Cornelia, het enige Romeinse juridische document over drugs dat we kennen, van kracht vanaf de Romeinse Republiek tot de ondergang van het Keizerrijk: “drug is een neutraal woord, waaronder zowel valt wat dient om te doden als wat dient om te genezen, en ook liefdesdranken, maar deze wet veroordeelt alleen wat gebruikt wordt om iemand te doden” (D’Ors, 1975, p. 699). Met andere woorden: de wetgeving verbood het gebruik van drugs alleen als er sprake was van de bedoeling om te doden, en bovendien maakt ze expliciet dat een drug zowel kan dienen om te doden als om te genezen.
Interessant is dat de Romeinse wetgeving zich richtte op het beschermen van gebruikers tegen oplichting en vervalsing, een veelvoorkomend probleem op bijvoorbeeld de opiummarkt, waar de kwaliteit van het product varieerde en vaak werd versneden met andere stoffen.
Antonio Escohotado stelt dat juist deze bescherming van de stof de sociale problemen rond het gebruik ervan heeft voorkomen, omdat ze onwetendheid en marginalisering vermeed: “Zo valt te begrijpen dat in de Grieks-Romeinse cultuur – met miljoenen vaste gebruikers door de eeuwen heen – het gebruik ervan niet de minste aanwijzing van individuele of collectieve problemen opleverde” (Escohotado, 1998, p. 128).
Paradoxaal genoeg bestraft de Spaanse wet tegenwoordig het versnijden van illegale stoffen niet, zolang ze met legale stoffen worden versneden. In zekere zin wordt deze praktijk zelfs beloond. Wanneer een drugshandelaar wordt opgepakt met grote hoeveelheden illegale drugs, wordt de straf gebaseerd op het werkelijke percentage van de aanwezige illegale stof.
Hoewel de wet wel een strafverzwarende omstandigheid kent voor het versnijden van de stof met een andere stof die de gezondheid van de gebruiker direct meer schade toebrengt, schiet deze wet ernstig tekort: er geldt een drempel voor de hoeveelheid in beslag genomen illegale stof om de verzwarende omstandigheid van een ‘aanzienlijke hoeveelheid’ (notoria importancia) te kunnen toepassen, en die drempel wordt berekend op basis van het werkelijke percentage van de illegale drug. Een voorbeeld: bij een drugshandelaar die terechtstaat nadat er een hoeveelheid X vermoedelijke heroïne bij hem in beslag is genomen, terwijl het laboratorium aangeeft dat daarvan in werkelijkheid slechts 20% heroïne is, en die 20% niet boven de drempel voor een aanzienlijke hoeveelheid uitkomt, wordt de verzwarende omstandigheid niet toegepast. Dat gebeurt zelfs als het versnijdingsmiddel giftiger is dan de drug zelf, zolang het maar legaal is. En juist hier ontstaan marges van relatieve straffeloosheid die het nieuwe Spaanse Wetboek van Strafrecht niet heeft weten te corrigeren, omdat het zich beperkte tot het overnemen van het oude artikel 344.bis.a) zonder enige kritische zin. Denk bijvoorbeeld aan een partij van 300 gram heroïne met een zuiverheid van 15 procent heroïnehydrochloride ten opzichte van het totale mengsel. In dat geval zou de werkzame stof niet boven de 45 gram uitkomen, zodat de aanzienlijke hoeveelheid niet van toepassing zou zijn, omdat de grens van 60 gram die voor de toepassing van de specifieke verzwarende omstandigheid vereist is, niet wordt gehaald. (Porcellar, 1999, p.6)
Deze situatie legt een opmerkelijk probleem bloot, dat niet beperkt blijft tot het feit dat de autoriteiten de gebruiker volledig aan zijn lot overlaten, maar zich uitstrekt tot het volkomen onverantwoordelijk in de hand werken van dit soort praktijken, die zo schadelijk kunnen zijn voor de volksgezondheid.

Opium in Rome
Opium nam een centrale plaats in binnen de Romeinse geneeskunde, vergelijkbaar met de rol die het in het oude Griekenland speelde. Plinius de Oudere vermeldt dat “de slaappapaver altijd in de gunst stond bij de Romeinen” (Theophrastus, 1988, p. 169), die het gebruikten om zijn kalmerende eigenschappen en om een herstellende slaap op te wekken. Het gebruik van dit middel was bijzonder gangbaar en volledig ingebed in het dagelijks leven: “Voor de Romeinen verschilde de gewoonte om opium te gebruiken niet van de gewoonte om bepaalde voedingsmiddelen te eten, bepaalde lichaamsoefeningen te doen of op een vaste tijd naar bed te gaan en op te staan” (Escohotado, 1998, p. 128).
Er bestond een maatschappelijke consensus over twee basisvragen rond opium: de eerste was het fundamentele recht van ieder mens om pijn en lijden te bestrijden met alle middelen die hij tot zijn beschikking had; de tweede was datzelfde recht om te besluiten niet langer te vechten en te kiezen voor sedatie of euthanasie.
In de kunst van de oude mediterrane wereld staat de slaappapaver, waaruit opium wordt gewonnen, voor slaap en vergetelheid. Somnus, de personificatie van de slaap, wordt afgebeeld terwijl hij uit een hoorn, de zogeheten “opiumhoorn”, papaversap over de oogleden van slapers giet (Escohotado, 1998).
Claudius Galenus (129-199), de enige arts uit de klassieke oudheid die met Hippocrates te vergelijken is, bekrachtigde het therapeutische gebruik van opium. Galenus werd geboren in Pergamon, een stad die bekendstond om haar overvloed aan slaappapavers en om haar tempel voor Asklepios, en zag papaversap als het toonbeeld van een plantaardig geneesmiddel. Voor hem belichaamt opium de dualiteit van tegelijk gif en remedie: hij ziet er een magisch geneesvermogen in en schrijft dat vermogen juist toe aan het feit dat het dreigt te doden. Galenus beschouwde opium als “koud in de vierde graad”, terwijl andere middelen zoals de alruin als derdegraads golden; opium bezit “een onvergelijkbare slaapverwekkende en pijnstillende kracht” (Escohotado, 1998, p. 127), wat het tot een doeltreffend middel maakt bij tal van behandelingen, vooral om de lichaamstemperatuur te verlagen of onrust te kalmeren.
In de opvatting van Galenus was opium niet zomaar een medisch hulpmiddel; het was een symbool van de complexiteit die eigen is aan de menselijke natuur en de geneeskunde. Vandaar zijn overtuiging dat juist het gevaar ervan het tot zo’n voortreffelijk geneesmiddel maakt.
Opium was niet alleen een geneesmiddel, maar ook een filosofisch en existentieel middel. Het gebruik ervan voor sedatie, pijnverlichting en het opwekken van slaap sloot nauw aan bij de Romeinse kijk op leven en dood. Euthanasie werd niet alleen als een recht gezien, maar ook als een ethische plicht van de zieke en van de mensen om hem heen (Escohotado, 1998).
Deze opvatting van de mors tempestiva kwam terug in de filosofische teksten uit die tijd, waarin opium een middel werd om morele autonomie te bereiken: het vergrootte de macht van de mens over zijn eigen lot en verzekerde hem van een waardige dood wanneer het leven ondraaglijk werd.
De Romeinse opiummarkt was complex en gevarieerd, met een vraag die groter was dan het aanbod. Dat leidde tot een bloeiende handel in Egyptische en Mesopotamische opium, die vooral vanuit Alexandrië werd geëxporteerd, en tot een wildgroei aan vervalsingen. Scribonius Largus bijvoorbeeld hamerde erop dat opium rechtstreeks uit het melksap van de slaappapaver moest worden gewonnen, terwijl Dioscorides en Plinius de Oudere gedetailleerde criteria gaven om oplichting te voorkomen en de zuiverheid van opium vast te stellen (Escohotado, 1998), wat getuigt van een grote vertrouwdheid met en bewondering voor het echte product.
Bovendien was het verboden om te speculeren met de prijs van deze handelswaar; de prijzen werden bepaald door de overheid, waardoor werd voorkomen dat de armste bevolkingsgroepen door de vrije markt en een te grote vraag zonder een product zouden komen te zitten dat toen als een eerste levensbehoefte werd beschouwd, zoals meel of wol. Tot slot is het vermeldenswaard dat een groot deel van de belastinginkomsten afkomstig was van de opiumhandel.
Alcohol in het oude Rome
Wijn werd veel gedronken door de Romeinen en speelde een centrale rol in veel aspecten van hun samenleving. Schrijvers als Cicero en Plinius de Oudere hebben het vaak over het drinken van wijn. Op Romeinse banketten werd wijn in grote hoeveelheden geschonken en hij was een essentieel onderdeel van gastvrijheid en feestvieren. Daarnaast werd wijn gebruikt in religieuze rituelen gewijd aan goden zoals Bacchus (Dionysus in de Griekse mythologie), waar hij de gemeenschap met het goddelijke en zuivering symboliseerde.

De bacchische cultus, verbonden met de Griekse god Dionysus, bestond uit orgiastische rituelen en mysteriën waarin spirituele bevrijding door extase en wijn werd gevierd. Toen deze praktijken Rome bereikten, stuitten ze op hevig verzet van de Romeinse samenleving en overheid, die bezorgd waren over hun ontwrichtende potentieel.
Hoewel de Romeinen grote wijndrinkers waren, legden ze het drinken ervan aanzienlijke beperkingen op. Zo waren mensen onder de dertig en vrouwen traditioneel uitgesloten van deze praktijk (Lewin, 1970).
In 186 v.Chr. ontdekten de consuls Spurius Postumius en Quintus Marcius dat er in Rome nachtelijke bacchanalen werden gehouden, hoewel dat niets nieuws was: het gebeurde al tientallen jaren (Escohotado, 1998). De reactie was onmiddellijk en streng, en markeerde het begin van een ongekende vervolging.
In het begin waren de bacchanalen uitsluitend voor vrouwen en werden ze drie dagen per jaar gehouden. Na verloop van tijd werden ook mannen toegelaten en werden de ceremonies naar de nacht verplaatst, tot vijf keer per maand. Vanaf dat moment “bleef geen enkele vorm van misdaad onbedreven” (Escohotado, 1998, p. 140) bij deze riten, die waren uitgegroeid tot bijna “een tweede staat” (Escohotado, 1998, p. 140), met deelname van hooggeplaatste personen.
De kruistocht die Postumius begon, stuitte op ernstige problemen bij het opsporen van de burgers die aan dit soort riten deelnamen. Tot dan toe had het Romeinse recht zich beziggehouden met inbreuken van de ene persoon op de vrijheden van een ander, en had het aangiftes gebruikt om zulke incidenten op te lossen. Maar niemand deed aangifte van de bacchanalen, omdat ze geen enkel individu rechtstreeks schade toebrachten.
De rechtsregels van die tijd zouden hebben vereist dat er waarnemers in de ceremonies werden geïnfiltreerd en dat concrete misdrijven werden vastgesteld (Escohotado, 1998). In plaats daarvan “zorgde hij ervoor verklikkers met beloningen te lokken” (Escohotado, 1998, p. 140): elke burger die informatie over de bacchanalen gaf, kreeg een geldelijke beloning.
Deze methode om betaalde informanten in te zetten was nieuw in het Romeinse recht en vormde een directe inbreuk op de individuele vrijheden van de bevolking. Naar schatting raakten meer dan 7.000 mensen bij deze vervolging betrokken.

Conclusie
Het gebruik van geneesmiddelen in het Romeinse Rijk onthult een complexe relatie tussen geneeskunde, cultuur en de regulering van stoffen.
Opium, dat algemeen geaccepteerd en gebruikt werd, veroorzaakte geen sociale problemen of verslavingen zoals we die vandaag de dag begrijpen. De Romeinse wetgeving was niet zozeer gericht op een verbod, maar op het reguleren en waarborgen van de kwaliteit van de stoffen, zodat gebruikers beschermd werden tegen gevaarlijke vervalsingen.
Het harde optreden tegen de bacchische culten weerspiegelt meer bezorgdheid over de culturele en sociale stabiliteit dan over het middelengebruik zelf.
In vergelijking met het huidige beleid nodigt deze benadering ons uit om na te denken over hoe we een evenwicht kunnen vinden tussen regulering en respect voor individuele vrijheden, zonder te vervallen in paternalisme dat de persoonlijke autonomie aantast en een irrationele vervolging in de hand werkt.
Jorge Melero en Jorge Escohotado (Los Emboscados), in Madrid op 28/12/2024
Bronnen
- Carod-Artal, F. J. (2013). Plantas psicoactivas en la antigua Grecia. Neurosciences and History, 1(1), 28-38.
- Derrida, J. (1975). La farmacia de Platón. In: La diseminación. Editorial Fundamentos. D’Ors, A. (1975). El digesto de Justiniano. Editorial Aranzadi.
- Escohotado, A. (1998). Historia general de las drogas. Espasa.
- Hegel, G.W. (1978). Escritos de Juventud. Fondo de Cultura Económica.
- Hippocrates. (1987). Tratados hipocráticos. (García, C., vert.). Editorial Gredos. (Oorspronkelijk werk gepubliceerd eind 5e eeuw v.Chr.).
- Hofmann, A., Wasson, R.G., Ruck, C. (2013). El camino a Eleusis. Una solución al enigma de los misterios. Fondo de cultura económica.
- Homerus. (2001). Himno homérico a Deméter. (Torres-Guerra, J.B., vert.). Eunsa ediciones. (Oorspronkelijk werk gepubliceerd in de 7e eeuw v.Chr.).
- Lewin, L. (1970). Phantastica. Payot.
- López, H. (2021). Las drogas en la farmacia de Platón. El Hormiguero. Psicoanálisis, infancia/a y adolescencia/s. Geraadpleegd via: https://revele.uncoma.edu.ar/index.php/psicohormiguero/article/view/3318
- Martín-Gutierrez, I. (2008). Los misterios de Eleusis. Cannabis magazine, 39, 70-73.
- Nilsson, M.P. (1969). Historia de la religiosidad griega. Editorial Gredos.
- Pabón, J.M. (2014). Diccionario manual griego. Griego clásico-español. Vox Lenguas clásicas, p. 617.
- Parra, M. (1988). La hipótesis Sapir-Whorf. Forma y Función, (3), 9-16. Geraadpleegd via: https://revistas.unal.edu.co/index.php/formayfuncion/article/view/29488
- Plato. (2014). Las leyes. (Pabón, J.M., vert.). Alianza editorial. (Oorspronkelijk werk gepubliceerd rond 348 v.Chr.).
- Rodríguez, J.M. en Balma, Q. (2012). Las plantas y los hongos alucinógenos: reflexiones preliminares sobre su rol en la evolución humana. Reflexiones, 91(2), 9-32.
- Theophrastus. (1988). Historia de las plantas. (Díaz-Regañón, J.M., vert.). Biblioteca clásica Gredos, 112. (Oorspronkelijk werk gepubliceerd rond de 4e eeuw v.Chr.).



