Waar komt het woord “marihuana” vandaan? Herkomst en geschiedenis

Weinig planten ter wereld hebben zoveel namen als cannabis: alleen al in het Spaans meer dan duizend. Maar geen enkele naam draagt zoveel geschiedenis met zich mee – en zoveel controverse – als het woord marihuana. We gebruiken het dagelijks, het duikt op in liedjes, wetten en krantenkoppen, en toch weet bijna niemand precies waar het vandaan komt.

In dit artikel leggen we je uit wat marihuana betekent, waarom het zo heet en waar het woord vandaan komt. Het verhaal begint in het Mexico van de 19e eeuw, loopt via een merkwaardige taalkundige knoop tussen het Nahuatl, het Chinees en Spaanse voornamen, en eindigt als het propagandawapen waarmee cannabis werd verboden in de halve wereld. We vertellen je er alles over.

In het kort

• Het woord marihuana is ontstaan in Mexico, rond het midden van de 19e eeuw; de precieze etymologie is nog altijd een raadsel.
• De twee bekendste theorieën verbinden het met de namen “María Juana” / “Rosa María” en met het Nahuatl-woord “mallihuan” (gevangene).
• In de jaren dertig maakten de VS de term populair om cannabis en Mexicaanse immigranten te stigmatiseren.
• “Marihuana” en “cannabis” zijn dezelfde plant: het ene is de volksnaam, het andere de wetenschappelijke naam.

Waar komt het woord “marihuana” vandaan? Een naam uit Mexico

Eerst iets om helder te hebben: “marihuana” is een Mexicaans woord. Zowel “marihuana” als de variant “mariguana” zijn in Mexico ontstaan en beide zijn correct volgens de Mexicaanse taalacademie (Academia Mexicana de la Lengua). “Mariguana” bleef wel vooral beperkt tot het zuiden van het land en Midden-Amerika, terwijl “marihuana” zich over de hele Spaanstalige wereld verspreidde. De Engelse spelling “marijuana”, met een j, is in het Spaans niet correct.

De term duikt op precies in de tijd dat cannabis al deel uitmaakte van de Mexicaanse volksgewoonten. Het was geen exotische of onbekende plant: het was wiet van het volk, gerookt en gekweekt, en dat verklaart waarom er een eigen, alledaagse naam voor nodig was.

Haal twee dingen niet door elkaar: waar het woord vandaan komt en waar de plant vandaan komt. Want wiet als zodanig is niet in Mexico ontstaan: cannabis komt oorspronkelijk uit Centraal-Azië – vermoedelijk uit de steppen rond de Himalaya – en gaat al duizenden jaren met de mens mee. Het waren Europeanen die de plant naar Amerika brachten, waar hij een nieuwe naam kreeg. De plant is dus eeuwenoud en Aziatisch; het woord “marihuana” is daarentegen jong en Mexicaans.

De eerste schriftelijke vermelding van “marihuana”

Het oudste schriftelijke spoor leidt naar de Mexicaanse nationale farmacopee van 1846. Daarin werden twee soorten cannabis onderscheiden: een zonder psychoactieve werking, Sativa genoemd (hennep), en een met “verdovende bladeren” die Rosa María werd gedoopt, met “mariguana” als volkse bijnaam.

Kort daarna, in zijn Lecciones de farmacología (1853), opperde de arts Leonardo Oliva al dat “marihuana” een synoniem was van “Rosa María”.

Intussen was het woord marihuana al op straat te horen: het staat in de oorspronkelijke tekst van “La Cucaracha”, het beroemde lied uit de tijd van de Mexicaanse Revolutie, waarin de hoofdpersoon niet kan lopen omdat hij “marihuana pa’ fumar” (marihuana om te roken) mist.

Het woord dook zelfs op in de volkskunst: begin 20e eeuw creëerde de legendarische graveur José Guadalupe Posada – bekend van de calaveras (doodshoofden) – het figuurtje “Don Chepito Mariguano”, dat geldt als het eerste personage uit de Mexicaanse strip: een fatje met uitpuilende ogen en twijfelachtig gedrag, afgebeeld als marihuanagebruiker. Zijn gravures worden vandaag bewaard door instellingen als de New York Public Library.

De theorieën over de herkomst en etymologie van “marihuana”

Hier wordt het interessant, want niemand weet zeker waar het woord vandaan komt. Taalkundigen en historici hebben verschillende hypotheses, en bijna allemaal rammelen ze ergens. Dit zijn de belangrijkste.

De theorie van “María Juana” (en “Rosa María”)

Dit is de populairste en meest voor de hand liggende verklaring: “marihuana” zou een verbastering zijn van de namen “María” en “Juana” (het equivalent van het Engelse Mary Jane). Dat past bij een gewoonte die in het Spaans echt bestaat: de plant een vrouwennaam geven. Vandaar bijnamen als María, Mari Juana, Juanita, Doña Juana of Rosa María.

Het probleem is dat geen enkele historicus of taalkundige deze theorie als echte herkomst onderschrijft. Als volksetymologie en woordgrap werkt ze prima, maar waarschijnlijk is het een verklaring a posteriori: eerst bestond de klank “marihuana” en pas daarna werd die in verband gebracht met de voornamen, niet andersom.

De Nahuatl-herkomst: “mallihuan”, de gevangene

De tweede grote hypothese wijst naar de taal van de Azteken. Volgens de Oxford English Dictionary zou de term kunnen komen van het Nahuatl-woord mallihuan, dat “gevangene” betekent – een veelzeggend beeld: de plant die wie hem gebruikt “gevangenhoudt”. In het Nahuatl klinkt de l ongeveer als een r, dus bij de verspaansing zou het woord zijn uitgegroeid tot iets wat op “marihuana” lijkt.

Het klinkt sluitend, maar er zitten twee flinke haken en ogen aan. De eerste: de taalkundige Jason D. Haugen vindt geen enkele semantische basis voor dat verband en vermoedt dat het puur fonetisch toeval is. De tweede, en die is vernietigender: cannabis is door Europeanen naar Amerika gebracht, dus het is onwaarschijnlijk dat de naam uit een inheemse taal komt. Deze etymologie werd in de jaren dertig bovendien populair gemaakt door uitgerekend de man achter de Amerikaanse kruistocht tegen drugs, en dat is reden genoeg om haar met een korreltje zout te nemen.

Het Chinese spoor: van “ma ren hua” naar “marihuana”

Er is een derde verklaring die steeds meer aanhangers krijgt. Het woord zou kunnen komen van het Chinese má rén huā (麻仁花), letterlijk “hennepzaadbloem”, dat zou zijn meegebracht door Chinese migranten die in Mexico en andere delen van Amerika kwamen werken.

Het fascinerende is dat deze wortel misschien nog veel ouder is: zowel het Chinese ma als het woord “marihuana” zouden kunnen teruggaan op een Semitische wortel mrj, die “hennep” zou betekenen. Dezelfde herkomst zou verklaren waarom wiet in Mexico ook “orégano chino” (Chinese oregano) wordt genoemd, en waarom het woord zo lijkt op woorden als het Spaanse “mejorana” (marjolein; in het Engels marjoram).

Andere hypotheses: het eiland Mariguana en de Arabische wortel

Om het nog ingewikkelder te maken, zijn er theorieën voor elk wat wils. Eén ervan verbindt het woord met het Caribische eiland “Mariguana” (nu Mayaguana, op de Bahama’s), waar tussen de 16e en de 18e eeuw cannabis zou zijn geteeld. Een andere gaat uit van een combinatie van verschillende Arabische woorden, in lijn met de sterke aanwezigheid van hennep in de islamitische wereld. Zoals je ziet, is de herkomst van het woord marihuana nog lang niet opgehelderd.

“Marihuana”, het woord waarmee cannabis werd verboden

Als er vandaag nog een stigma aan het woord “marihuana” kleeft, is dat geen toeval: het is er bewust aan vastgemaakt.

Begin 20e eeuw emigreerden na de Revolutie duizenden Mexicanen naar de Verenigde Staten, en ze namen zowel de plant als de naam mee. Dan komt Harry J. Anslinger in beeld, de eerste commissaris van het Federal Bureau of Narcotics en de grote aanjager van het verbod. Anslinger begreep dat “cannabis” – de naam die in de medicijnkastjes van half het land stond – niemand bang maakte. Maar “marihuana” klonk buitenlands, exotisch en gevaarlijk.

Dus koos hij bewust die term om de plant te verbinden met de Mexicaanse en Latijns-Amerikaanse bevolking en een vals beeld van gewelddadige gebruikers neer te zetten. Een brief die hij aan het Congres voorlegde, is berucht geworden: “Ik zou u graag laten zien wat één klein marihuanasigaretje kan aanrichten bij onze Spaanstalige inwoners.” De strategie werkte: de xenofobe lading werd in de wet vastgelegd met de Marihuana Tax Act van 1937, die cannabis in de Verenigde Staten in de praktijk verbood.

Toch is er een nuance die vaak over het hoofd wordt gezien. De historicus Isaac Campos laat in zijn boek Home Grown: Marijuana and the Origins of Mexico's War on Drugs (University of North Carolina Press, 2012) zien dat het stigma niet in de Verenigde Staten is bedacht, maar uit Mexico kwam: daar werd marihuana al in verband gebracht met waanzin en geweld, en het land verbood het in 1920 op nationaal niveau, zeventien jaar eerder dan zijn noorderbuur. Met andere woorden: de beroemde reefer madness had Mexicaanse wortels voordat het een Amerikaans vaandel werd.

We plukken er nog altijd de wrange vruchten van: een groot deel van het vooroordeel dat nog steeds rond de plant hangt, komt voort uit een propagandacampagne die een woord koos juist omdat het “buitenlands klonk”.

De herkomst van het woord “cannabis”: een wortel van duizenden jaren oud

Tegenover het jonge “marihuana” is het woord “cannabis” eerbiedwaardig oud. De oorsprong gaat terug op een Proto-Indo-Europese wortel, *kan(n)aB-, waarvan de namen van de plant in talloze talen afstammen: het Tsjechische konopí, het Hebreeuwse qannabbôs of het Engelse cannabis.

De eerste gedocumenteerde term was het Griekse kánnabis, waarschijnlijk op zijn beurt ontleend aan een Scythische of Thracische taal. Uit het Grieks ging het rechtstreeks over naar het Latijnse cannăbis, en van daaruit, vrijwel onveranderd, naar ons huidige “cannabis”. Diezelfde Latijnse wortel leverde in het Spaans trouwens het woord “cáñamo” (hennep) op.

De naam werd officieel en wetenschappelijk in de 18e eeuw, toen de Zweedse natuuronderzoeker Carl Linnaeus de plant classificeerde als Cannabis sativa in zijn werk Species Plantarum (1753), de hoeksteen van de moderne plantkunde. Het epitheton sativa betekent simpelweg “gekweekt”. Met andere woorden: terwijl “marihuana” op straat ontstond, kreeg “cannabis” vaste grond in de plantkundeboeken. Twee woorden, twee werelden, één en dezelfde plant.

“Cáñamo”, “mota”, “ganja” en de duizend namen van cannabis

Dat er zoveel namen bestaan voor één plant is geen toeval: het bewijst hoe sterk cannabis de culturen heeft getekend waar hij duizenden jaren lang doorheen is gegaan. Dit zijn een paar van de opvallendste.

Waarom wiet ook “mota” wordt genoemd

In Mexico en een groot deel van Latijns-Amerika is “mota” een synoniem voor marihuana. De meest gangbare theorie leidt het af van “potiguaya”, een afkorting van het Spaanse “potación de guaya”, letterlijk “drank van de pijn”: een oud brouwsel dat werd gemaakt door cannabistoppen in wijn te laten trekken. Na verloop van tijd werd de term ingekort tot “mota”. Het is niet de enige uitleg – de RAE (de Spaanse taalacademie) omschrijft “mota” als een sprietje of minuscuul deeltje, wat ook past bij het uiterlijk van gedroogde wiet – maar wel de meest herhaalde.

“Ganja”, “cáñamo” en andere namen van cannabis

• Ganja: komt uit India, van het Sanskriet gāñjyā, en werd in het Westen populair dankzij de rastafaribeweging.
• Cáñamo: de Spaanse naam voor hennep, cannabis zonder psychoactieve werking, gebruikt voor textiel en de industrie. Het woord deelt zijn wortel met het Engelse hemp, het Duitse Hanf en het Nederlandse hennep.
• Hierba, grifa, maría, porro, weed, pot, hash, maconha… Elke regio en elk tijdperk heeft er een eigen woord aan toegevoegd, afhankelijk van of het ging over de plant, de bloem of de gewoonte om hem te roken.

Wat is het verschil tussen marihuana en cannabis?

Dit is de vraag die veel mensen zich stellen, en het antwoord is simpel: technisch gezien is er geen verschil. Het is dezelfde plant. Wat verschilt, is wie welk woord gebruikt en waarvoor:

• Cannabis is de wetenschappelijke, neutrale naam, die Linnaeus bedacht en die wordt gebruikt in de geneeskunde, de plantkunde en de internationale wetgeving.
• Marihuana is een volksnaam, ontstaan in een tijd waarin de soorten van de plant nauwelijks bekend waren, en die in de loop der tijd een negatieve bijklank kreeg. Meestal wordt het gebruikt voor cannabis met psychoactieve werking (met veel THC).
• Hennep is de variant met nauwelijks THC, voor industrieel gebruik en de basis van legale CBD-producten. Ben je benieuwd? Hier leggen we het verschil tussen THC en CBD uit.

Anders gezegd: alle marihuana is cannabis, maar niet alle cannabis zou je “marihuana” noemen. Het verschil zit niet in de plant, maar in het woord dat we kiezen om hem te benoemen.

Waarom we het nu liever over cannabis en CBD hebben

Wie de herkomst van het woord “marihuana” naloopt, leert één ding: namen zijn nooit onschuldig. Eén en dezelfde plant kan naar medicijn of naar misdaad klinken, afhankelijk van hoe we hem noemen, en dat is precies wat er in de 20e eeuw gebeurde.

Daarom gebruiken we nu, als we het hebben over CBD-wiet, oliën of hennep, weer de neutrale, wetenschappelijke woorden die altijd al bij de plant hoorden: die van legale cannabis, zonder psychoactieve werking en bedoeld voor welzijn. Wil je deze stof beter begrijpen? Dan leggen we je uit wat CBD is en waarvoor het dient. Ver weg van het stigma dat bijna een eeuw geleden werd gecreëerd, wordt de plant weer wat hij vóór de propaganda was: een van de nuttigste en fascinerendste planten uit de geschiedenis van de mensheid.

En wil je die geschiedenis met eigen ogen zien? Dat kan bijvoorbeeld midden in de Gotische wijk van Barcelona: daar brengt het Hash Marihuana & Hemp Museum (in het modernistische Palau Mornau) meer dan 9.000 objecten samen over het culturele, medische en industriële gebruik van cannabis door de eeuwen heen. Een mooi bewijs dat er achter een simpele naam duizenden jaren cultuur schuilgaan.

Bronnen en referenties

• Isaac Campos, Home Grown: Marijuana and the Origins of Mexico's War on Drugs. University of North Carolina Press, 2012.
• Alan Piper, “The Mysterious Origins of the Word ‘Marihuana’”. Sino-Platonic Papers, nr. 153, 2005.
• Martin Booth, Cannabis: A History. Doubleday / Picador, 2003.
• John C. Chasteen, Getting High: Marijuana through the Ages. Rowman & Littlefield, 2016.
• Oxford English Dictionary, lemma “marijuana” (Nahuatl-etymologie mallihuan).
• Academia Mexicana de la Lengua en Real Academia Española, lemma’s “marihuana”, “cánnabis” en “mota”.
• Carl Linnaeus, Species Plantarum (1753): classificatie van Cannabis sativa L.
• Hash Marihuana & Hemp Museum, Barcelona (Palau Mornau) – culturele geschiedenis van cannabis.