Komt de naam Atocha van hennep? De legende, het espartogras en het echte verhaal

Isidre Carballido•9 november 2026

Gravure van de Puerta de Atocha in Madrid, met een fontein en wandelaars op de voorgrond

Als je in Madrid woont of vaak langs het station komt, heeft iemand je misschien weleens verteld dat Atocha zo heet vanwege de hennep: dat daar de karren binnenreden die volgeladen met vezels uit Valencia kwamen, en dat die balen ‘atochas’ werden genoemd. Het is een mooi verhaal, en wij, met onze winkel in Madrid op tien minuten lopen van het station, hadden het graag waar gezien. Dus zijn we gaan uitzoeken waar het vandaan komt.

Het korte antwoord: volgens de documenten is ‘atocha’ espartogras, geen hennep. Maar in het echte verhaal zit meer hennep dan je zou denken, en ook dat loopt via Valencia.

Wat er wordt verteld

De hennepversie gaat vooral rond op vraag-en-antwoordsites op internet: Atocha zou het eindpunt zijn van de route waarlangs de hennepkarren uit Valencia, bekend als ‘atochales’, Madrid binnenkwamen. We hebben geen enkele bron gevonden die dat ondersteunt, geen oud document, geen toponymisch onderzoek en geen woordenboek, en de sites die het vertellen, zeggen niet waar ze het vandaan hebben.

Wat de documenten zeggen: ‘atocha’ is espartogras

Het woordenboek van de Real Academia Española vermeldt ‘atocha’ als andere naam voor espartogras, en ‘atochal’ of ‘atochar’ als het veld waar het groeit.
Het gebied komt al voor in de Fuero de Madrid als ‘Toia’ (1202) en ‘Tocha’ (1219), volgens het etymologische woordenboek van Joan Corominas, en in 1629 noemt de kroniekschrijver Jerónimo de la Quintana het ‘Prado del Atochar’.
Voor de naam zijn drie verklaringen voorgesteld: de ‘atochar’, oftewel een veld met espartogras; de kapel van Nuestra Señora de Atocha, waarvan het beeld volgens de overlevering tussen het espartogras werd gevonden; en de ‘atochada’, een muurtje van aarde en gras om het water van een beek tegen te houden. In geen van de drie is sprake van hennep.

Het interessantste spoor zit in een rapport uit 2024 van de Real Academia de la Historia, geschreven toen de Comunidad de Madrid de procedure startte om het traditionele spinnen van espartogras tot beschermd cultureel erfgoed (Bien de Interés Cultural) te verklaren. Daarin staat dat het meest gebruikte espartogras in Madrid juist de ‘atocha’ was (‘Stipa tenacissima of fijn esparto’), dat groeit in de ‘atochares’ in het zuidoosten van de regio, in dorpen als Colmenar de Oreja en Villarejo de Salvanés. En dat er zelfs een Madrileens gilde van espartograsbewerkers bestond, met ‘drieëntwintig meesters, zeven weduwen met een winkel, dertig gezellen en acht leerlingen’, dat gevestigd was in de kerk van Nuestra Señora de Atocha, ‘waarvan de naam naar deze activiteit verwijst’. In 1907 waren er in de provincie nog 31 werkplaatsen voor espartogras, waarvan 11 in de hoofdstad.

Pollen espartogras op droge grond aan zee — Espartogras (Stipa tenacissima) in de Marina de Cope. Foto: Ingegneriadell´elizia, CC BY 3.0, via Wikimedia Commons.

En de hennep? Het deel van de legende dat wél klopt

De legende haalt de hennep niet uit het niets. Eeuwenlang lag het grote hennepcentrum van Spanje op het grondgebied van het voormalige Koninkrijk Valencia: in de Vega Baja del Segura en vooral in Callosa de Segura (Alicante).

Het decreet waarmee de Generalitat Valenciana in 2024 de ‘Hennepcultuur’ van Callosa de Segura tot immaterieel cultureel erfgoed (Bien de Interés Cultural Inmaterial) verklaarde, vertelt het zo:

Er zijn gegevens over de hennepteelt in de vruchtbare vlakte van de Segura vanaf de dertiende eeuw: Alfons X moest een geschil tussen buren beslechten omdat het water van het roten in de rivier werd geloosd, uit de bassins waarin de stengels werden geweekt om de vezel los te maken.
Van hennep werden trossen, touwen en grote visnetten gesponnen, en van de kortste vezels werden de zolen van espadrilles gevlochten.
In de negentiende eeuw beschreef het woordenboek van Madoz de oogst van Callosa als ‘overvloedig en van de beste kwaliteit’, en de belangrijkste industrie was de productie van espadrilles van hennep. De overgebleven stengels werden verkocht aan het Arsenal de Cartagena.
In 1953 leverde de Vega Baja 60% van alle hennep in Spanje.

Strengen touw van hennepvezel in verschillende diktes op een houten verhoging — Touwen van hennepvezel in verschillende diktes en vlechtwijzen, in het hennepmuseum van Callosa de Segura. Foto: Comunica-AFM, CC BY 4.0, via Wikimedia Commons.

En die hennep kwam wél langs Atocha. Vanaf de achttiende eeuw verbond de Camino Real de Alicante het koninklijk hof met de haven van Alicante, en die weg kwam Madrid binnen via de Puerta de Atocha: zo arriveerden de hennep uit de Vega Baja en ook het espartogras uit de droge streken van de Vinalopó. Wat in geen enkel document staat, is dat de hennep Atocha zijn naam gaf. De plaatsnaam is enkele eeuwen ouder, en noch de woordenboeken noch het hennepvocabulaire van Callosa, waar de schoven ‘garbas’ en de balen ‘quintales’ heten, noemen hennep ‘atocha’. Het meest waarschijnlijk is dat het volksgeheugen de poort waardoor beide vezels binnenkwamen, heeft gekoppeld aan de naam van een van de twee.

Espartogras en hennep, verwante vezels

Dat ze door elkaar worden gehaald, is logisch, want ze werden voor bijna hetzelfde gebruikt:

Van allebei werden touwen, koorden, matten en espadrillezolen gemaakt.
Espartogras groeit vanzelf, op droge, arme grond; hennep werd geteeld in geïrrigeerde riviervlaktes, zoals die van de Segura.
Beide beleefden hun beste tijd tot halverwege de twintigste eeuw en gingen tegelijk ten onder: rond 1960 zorgden synthetische vezels ervoor dat de werkplaatsen voor espartogras in Madrid dichtgingen en dat de hennepindustrie van Callosa instortte.
En allebei zijn ze nu erfgoed: het spinnen van espartogras in Madrid, dat in 2025 tot beschermd cultureel erfgoed werd verklaard, en de hennepcultuur van Callosa, die in 2024 werd erkend.

Werkplek voor het naaien van espadrillezolen van hennep, met spinnewielen op de achtergrond — Het naaien van espadrillezolen van hennep, in het hennepmuseum van Callosa de Segura. Foto: Comunica-AFM, CC BY 4.0, via Wikimedia Commons.

Nu, in Atocha en Lavapiés

Onze winkel in Madrid zit aan de calle Argumosa 27, in Lavapiés, op zo’n 10 minuten lopen van station Atocha. Daar vind je hennepbloemen, CBD-hasj en CBD-olie, met hun analysecertificaten gepubliceerd op de website, en iemand van het team die je vertelt waar elk product vandaan komt.

Interieur van de fysieke winkel van Cannactiva in Madrid, in de wijk Lavapiés

Kom je langs het station, dan weet je het nu: Atocha is espartogras. De hennep gaf Atocha niet zijn naam, maar hoorde wel bij dit verhaal.

Veelgestelde vragen

Wat betekent ‘atocha’?

Het is een andere naam voor espartogras (Stipa tenacissima), en zo staat het ook in het woordenboek van de Real Academia Española. Een ‘atochal’ of ‘atochar’ is een veld met espartogras.