Geschiedenis van geneesmiddelen: van drugs tot medicijnen

Al sinds de vroegste tijden spelen planten als cannabis, de slaappapaver en de alruin een cruciale rol, zowel in de traditionele geneeskunde als in religieuze rituelen en culturele gebruiken. Deze planten, die in verschillende tijdperken als remedie of als gif werden gezien, weerspiegelen de complexe relatie die de mensheid altijd heeft gehad met de natuurlijke wereld en haar rijkdommen.

Vandaag nodigen we op de blog van Cannactiva Jorge Melero en Jorge Escohotado uit, partners van La Emboscadura, de monografische uitgeverij van Antonio Escohotado, de beroemde auteur van Historia General de las Drogas (Algemene geschiedenis van de drugs), om te praten over het begrip Phármakon.

Het begrip geneesmiddel: de betekenis van Phármakon

Het begrip geneesmiddel is in de loop van de geschiedenis sterk veranderd en heeft zich aangepast aan de veranderende culturele en wetenschappelijke opvattingen.

Oorspronkelijk omvatte het Griekse woord *phármakon *een inherente dualiteit: remedie en gif, een betekenis die verder gaat dan het louter indelen van stoffen. Naarmate we door de geschiedenis gaan, van de eerste verhandelingen van Hippocrates tot de moderne interpretaties, zien we dat het begrip geneesmiddel altijd verbonden is geweest met inzicht in de effecten ervan, afhankelijk van de context en de dosis. Deze semantische en functionele complexiteit weerspiegelt de diepe verwevenheid van geneeskunde, filosofie en sociologie, en laat zien hoe de woorden waarmee we geneesmiddelen beschrijven onze waarneming en ervaring van hun effecten kunnen beïnvloeden.

Drug of medicijn: de invloed van taal op de waarneming

Misschien draait de eeuwige filosofische vraag erom te begrijpen of begrippen onze waarneming vormen, of dat het slechts symbolen zijn die er een naam aan geven.

De Sapir-Whorfhypothese (Parra, 1988) zegt dat taal je waarneming van de werkelijkheid volledig vormt. Volgens het klassieke voorbeeld, dat taalkundigen tegenwoordig sterk betwisten, zouden sommige Eskimovolken meerdere woorden hebben voor soorten sneeuw, waardoor ze varianten onderscheiden die andere mensen niet waarnemen. Dat is vooral interessant als het om farmacologie gaat: kan de term die je aan een geneesmiddel geeft de effecten veranderen die het op je heeft? Bepalen je overtuigingen uiteindelijk een deel van de werkelijkheid?

Deze vraag is zonder twijfel complex, maar het bestaan van placebo's in klinische studies met medicijnen laat zien dat je opvatting over de stof die je inneemt inderdaad een directe invloed heeft op het effect dat die op je heeft. We moeten ons dus afvragen of de gebruikte term, in dit geval drug of medicijn, een direct effect kan hebben op de gebruiker, en of de stereotypen die we meteen met elk geneesmiddel verbinden uiteindelijk de werkelijkheid ervan vormen.

Oorsprong en etymologie van het woord farmacon

In het Spaans definieert de RAE het woord *fármaco *tegenwoordig als: “Medicijn gemaakt met een specifiek molecuul”, terwijl het woord *medicamento *wordt gedefinieerd als: “Stof die, inwendig of uitwendig toegediend aan een dierlijk organisme, dient om ziekte te voorkomen, te genezen of te verlichten en de gevolgen ervan te corrigeren of te herstellen”. Alleen stoffen die met een specifiek molecuul zijn gemaakt en een ziekte willen verlichten, gelden dus als geneesmiddel.

De oorsprong ligt echter in het Griekse woord *phármakon *, waarvan de betekenis veel breder is: “Het Griekse woord phármakon heeft de dubbele betekenis van gif en remedie, één enkel woord om leven te geven en om de dood te geven” (López, 2021, p. 1). Als we het woordenboek erbij nemen, zien we hoe dit woord een deel van zijn betekenis is kwijtgeraakt:

Farmacon is een meerduidig woord, het grammaticale geslacht is onzijdig en het kan zowel remedie als gif betekenen; bedwelmende drank, liefdesdrank; of zelfs betovering, magische handeling. (...) (phármakon): remedie, medicijn, geneeskrachtige drug [brouwsel, poeder, zalf]; giftige drug, gif; drug of toverdrank, drankje, liefdesdrank; magische handeling, bezwering; fig. geheim middel of hulpmiddel (Pabón, 2014, p. 617).

We kunnen zelfs nog dieper in de etymologie duiken: “het gaat om een samengestelde term, met een eerste deel dat ‘overbrengen’ betekent en een tweede dat ‘macht’ betekent. In dat geval zou een farmacon ‘[wat] de macht heeft om [onzuiverheden] over te brengen’ zijn” (Escohotado, 1998, p. 28).

Tot aan Hippocrates werd namelijk “elk enkelvoudig of samengesteld lichaam dat de gemoedstoestand kan veranderen” als magisch gezien (Escohotado, 1998, p. 28).

We kunnen ons dus afvragen: waren de Grieken zo onwetend dat ze geen onderscheid zagen tussen een remedie en een gif? We zouden wel heel naïef moeten zijn om zo'n bewering te onderschrijven. Zoals veel later de arts en alchemist Paracelsus zou zeggen, die als de vader van de toxicologie wordt beschouwd en beroemd is om zijn belangrijke bijdragen aan de geneeskunde: “sola dosis facit venenum”, oftewel “alleen de dosis maakt het gif” (Escohotado, 1998, p. 80).

Zo werd het geneesmiddel gezien in het oude Griekenland, waar men stoffen geen morele eigenschappen als *goed *of *slecht *toeschreef, maar het duidelijk was dat hun nut in de hoeveelheid zit. Het is algemeen bekend dat zelfs iets wat zo onmisbaar is voor het leven als water de dood kan veroorzaken als je er meer van binnenkrijgt dan het lichaam aankan. In de eerste verhandeling over plantkunde, geschreven in de vierde eeuw v.Chr., Geschiedenis van de planten, zegt Theophrastus, die merkwaardig genoeg 85 jaar oud werd, iets wat in die tijd zelden voorkwam, het volgende:

Men geeft één drachme als de patiënt alleen maar opgewekt moet raken en goed over zichzelf moet denken; het dubbele van die dosis als hij moet ijlen en hallucinaties moet krijgen; het drievoudige als hij blijvend krankzinnig moet worden; een viervoudige dosis geeft men als de man gedood moet worden (1988).

Filosofie en ethiek bij het gebruik van geneeskrachtige stoffen

De wetenschappelijke opvatting van de stof voorzag in het gebruik ervan voor meerdere doeleinden, afhankelijk van de verhoudingen, maar deze lezing van *pharmakon *als de enige aanvaarden zou neerkomen op een oppervlakkige analyse van de term.

Bij Plato vinden we bijvoorbeeld een benadering die verder gaat:

Men moet namelijk weten dat Plato het pharmakon in het algemeen wantrouwt, zelfs wanneer het gaat om drugs die uitsluitend voor therapeutische doeleinden worden gebruikt, ook als ze met goede bedoelingen worden ingezet, zoals in de geneeskunde, en zelfs als ze als zodanig werkzaam zijn, zoals psychofarmaca. Er bestaat geen onschuldige remedie, het pharmakon kan nooit eenvoudigweg heilzaam zijn (Derrida, 1975, p. 110).

De remedie en het gif, de genezing en de schade, zijn zo met elkaar verweven dat elke poging om het *pharmakon *te gebruiken onvermijdelijk een inherent risico inhoudt en dus een aanzienlijke ethische verantwoordelijkheid vraagt. Opvallend is dat pharmakós, een woord dat sterk lijkt op pharmakon, in het Grieks zondebok betekent:

Het is heel opmerkelijk dat het Griekse woord voor drug phármakon is, en dat pharmakós – waarbij alleen de laatste letter en het accent veranderen – zondebok betekent. Verre van louter toeval laat dat zien in welke mate geneeskunde, religie en magie in het begin onlosmakelijk verbonden zijn (Escohotado, 2018, p. 14).

Volgens de RAE is een zondebok niets anders dan: “Iemand op wie de schuld van anderen wordt afgewenteld om de echte schuldigen vrij te pleiten”. Met andere woorden: de gebeten hond, die opdraait voor daden die hij niet heeft begaan.

Misschien geldt dit voor illegale drugs, waarop lasten worden gelegd die hun niet toekomen. Zoals we eerder aangaven, lijken stoffen op zichzelf niet goed of slecht te zijn en verdienen ze het niet om gedemoniseerd of verguisd te worden: het is hun gebruik, en vooral hun misbruik, dat het effect op de gebruiker bepaalt.

Hippocrates en de rationalisering van de geneeskunde: magie scheiden van wetenschap

Als we teruggaan naar het begin van de wetenschappelijke geneeskunde, trekt het hippocratische *Corpus *(Hippocrates, 1987) de grens tussen praktijken die bedoeld zijn om te genezen en praktijken die bedoeld zijn om kwaad te doen, en meer bepaald maakt het deze discipline los van technieken die genezing zoeken door anderen schade te berokkenen, zoals het brengen van offers. Er komt een einde aan de zondebok van de *pharmakós *en de macht gaat, terecht, naar het phármakon, met een rationele aanpak die steunt op experimenten en een grondige kennis van medicijnen:

Door zijn handelingen af te bakenen van magie en religie ontkent de hippocratische arts de geldigheid van elke genezing die berust op een symbolische overdracht van het kwaad van de een naar de ander, en breekt hij zo met het instituut van de zondebok. In plaats van een *pharmakós *of bok te gebruiken om de onzuiverheid van anderen op te nemen, zal de nieuwe geneeskunde het *phármakon *of de juiste drug gebruiken. (Escohotado, 2018, p. 26).

Ook in de verhandelingen van Hippocrates vinden we geen enkel onderscheid tussen geneesmiddel en drug. Hippocrates zegt: “drugs zijn stoffen die werken door af te koelen, te verwarmen, uit te drogen, te bevochtigen, samen te trekken en te ontspannen, of door slaap op te wekken” (Hippocrates, 1987, p. 246).

Evolutie van de farmacologie: van Theophrastus tot de moderne euthanasie

De al genoemde *Geschiedenis van de planten *van Theophrastus (1988) geeft een vroege lijst van experts die zich beroepsmatig met farmacologie bezighielden (Escohotado, 1998), en laat zien dat bijna alle streken in die tijd in meer of mindere mate geneesmiddelen maakten. Ook hier is er geen enkel taalkundig verschil tussen *drug *en medicijn.

Interessant is het begrip tolerantie voor geneesmiddelen, dat volgens Theophrastus werd geïntroduceerd door Thrasyas van Mantinea en zijn leerling Alexias, die als eersten de individuele verschillen in de opname van drugs begripsmatig beschreven:

De krachten van alle drugs worden zwakker voor wie eraan gewend raakt, tot ze in sommige gevallen helemaal niet meer werken... Want het lijkt erop dat sommige drugs giftig zijn door onbekendheid, en misschien is het nauwkeuriger om te zeggen dat gewenning de drugs hun gif ontneemt, omdat ze niet langer giftig zijn wanneer het gestel ze heeft aanvaard en de overhand op ze heeft, zoals Thrasyas opmerkte; want hij zei dat hetzelfde voor de een een drug was en voor de ander niet, en maakte zo onderscheid tussen verschillende gestellen, en hij zag het verschil scherp. (Theophrastus, 1988, p. 17).

In deze samenleving werd gewenning niet als een probleem gezien, maar als een positieve aanpassing waardoor mensen met de stoffen konden leven zonder de negatieve effecten ervan te ondervinden. Bovendien werd Thrasyas erkend voor de ontdekking van een zacht euthanaticum, dat een gemakkelijke en pijnloze dood kon veroorzaken, wat getuigt van een vooruitstrevende en humane benadering van het gebruik van geneesmiddelen.

In Spanje lijken we deze benadering de laatste tijd te hebben teruggevonden via wetten als de Ley Orgánica 3/2021 van 24 maart over de regeling van euthanasie, die de mogelijkheid opende om zelf te beslissen over de toepassing van euthanasie, een recht dat sommigen als fundamenteel beschouwen, terwijl anderen het verwerpen. Vandaag de dag is dit onderwerp niet vrij van controverse, en er rijzen problemen zoals gewetensbezwaren van veel artsen wanneer het erop aankomt zulke praktijken toe te passen. De interpretatie van de hippocratische code is hier essentieel: misschien kunnen beide standpunten als humanistisch worden beschouwd, maar de kern ligt in het bepalen of de patiënt schade wordt berokkend of juist goed wordt gedaan.

Geschiedenis van het drugsverbod

Conclusie

Kortom, de evolutie van het begrip *phármakon *door de eeuwen heen laat de complexiteit en ambiguïteit zien die inherent zijn aan de aard van geneesmiddelen.

Van het oude Griekenland tot nu hebben we gezien hoe deze stoffen zijn geïnterpreteerd en opnieuw geïnterpreteerd naargelang de culturele, filosofische en medische context. De oorspronkelijke dualiteit van de Griekse term, die zowel remedie als gif omvat, is vandaag nog steeds relevant, vooral als we kijken naar de impact van placebo's en het belang van de perceptie van de gebruiker.

Deze semantische en praktische evolutie van het begrip geneesmiddel onderstreept de noodzaak van een genuanceerd en kritisch inzicht, dat niet alleen de chemische effecten van stoffen erkent, maar ook de kracht van de woorden en overtuigingen die ze omringen.

Jorge Melero en Jorge Escohotado (Los Emboscados), Madrid, 28-12-2024