Geschiedenis van drugs in het oude Griekenland

In de poging om te begrijpen hoe de mens zich in het gebruik van psychoactieve stoffen heeft ontwikkeld, komt het oude Griekenland naar voren als een essentiële mijlpaal. In het klassieke Griekenland was het onderscheid tussen geneesmiddel en drug niet zo scherp als tegenwoordig; de term phármakon omvatte zowel het begrip remedie als dat van gif. Dat roept de vraag op of deze stoffen zo sterk verschillen van de huidige dat het onderscheid tussen drug en geneesmiddel vandaag de dag nodig is.

Vandaag nodigen we op de blog van Cannactiva Jorge Melero en Jorge Escohotado uit, partners van La Emboscadura, de monografische uitgeverij van Antonio Escohotado, auteur van de beroemde Historia General de las Drogas, om te praten over de geschiedenis van drugs in het oude Griekenland, een cultuur waarin het begrip phármakon overheerst.

Opium in het oude Griekenland

Opium was in die tijd een bijzonder veel gebruikte stof, en de derivaten ervan worden vandaag de dag op grote schaal medisch gebruikt, en zelfs recreatief als we het hebben over stoffen als heroïne of fentanyl. Het is dan ook geen toeval dat opium al een plaats heeft in de Hippocratische verhandelingen: “de variëteit met zwart zaad (hypnotikon mekonion) wordt aanbevolen voor allerlei ‘baarmoederverstikkingen’” (Escohotado, 1998, p. 101).

Het gebruik ervan bleef echter niet, zoals in de huidige geneeskunde, beperkt tot het verzachten van pijn; men kende ook andere toepassingen: “opium gold als een geschikt middel om de gevolgen het hoofd te bieden van kuis willen blijven terwijl de angel van de wellust klopt” (Escohotado, 1998, p. 101). Sterker nog, juist aan deze Hippocratische geschriften danken we het Latijnse woord opium: “het ontstaat precies in die verhandeling, waar de opos (‘sap’) van de slaapbol wordt genoemd als het aangewezen middel voor zulke doeleinden” (Escohotado, 1998, p. 101), al is het merkwaardig genoeg juist deze school die dit geneesmiddel het minst heeft toegepast, trouw aan haar stelregel “genezen door de physis alleen te laten werken, met een minimum aan farmacopee” (Escohotado, 1998, p. 101).

Opium werd een centraal element van de Griekse geneeskunde en belichaamde perfect het begrip van het seculiere pharmakon, “op gelijke afstand van de panacee en het gewone gif” (Escohotado, 1998, p. 103). Het werd door alle medische scholen gebruikt en het belang ervan groeide vooral na de neergang van Athene; het werd het meest bestudeerde geneesmiddel in het Middellandse Zeegebied en bleef meer dan vijf eeuwen een constante in de Griekse geneeskunde. Opvallend genoeg worden er in al die tijd geen maatschappelijke problemen gemeld die met het gebruik ervan samenhingen. Opium toedienen, aan jezelf of aan anderen, werd niet gezien als een bedreiging voor de maatschappelijke orde: “Absoluut niemand denkt dat iemand zichzelf verlaagt of de burgerlijke orde bedreigt door zichzelf opium toe te dienen of het anderen toe te dienen” (Escohotado, 1998, p. 103).

De Eleusinische mysteriën

Het gebruik van drugs was echter niet beperkt tot de geneeskunde; veel drugs werden gebruikt in een religieuze context.

De mysteriën van Eleusis waren waarschijnlijk de beroemdste van de antieke wereld. Hun begin is moeilijk vast te stellen; sommigen schatten dat ze teruggaan tot de 15e eeuw v.Chr., maar zeker is dat ze ouder zijn dan de Ilias en de Odyssee (Escohotado, 1998). Er namen zulke vooraanstaande figuren aan deel als Plato, Aristoteles, Pausanias, Pindarus, Aeschylus, Sophocles, Cicero, Hadrianus en Marcus Aurelius (Marín-Gutiérrez, 2008). Deze mysteriën waren gewijd aan de Griekse godinnen Demeter en Persephone. Volgens de legende stelde Demeter, de godin van het graan en de vruchtbaarheid, deze mysteriën in uit dankbaarheid omdat ze haar dochter Persephone had teruggevonden, die was ontvoerd door Hades, de god van de onderwereld. Terwijl ze haar dochter zocht, verwaarloosde Demeter de aarde, wat de eerste winter veroorzaakte. Toen ze eindelijk met Persephone werd herenigd, bloeide de aarde weer op en begon de lente.

De mysteriën werden jaarlijks gevierd en bestonden uit een reeks inwijdingsrituelen met twee hoofdfasen: de Kleine Mysteriën en de Grote Mysteriën. De Kleine Mysteriën vonden in de lente plaats en bestonden uit vasten, reinigingen en offers; de Grote Mysteriën, in de herfst, bereikten hun hoogtepunt in een nachtelijke inwijdingsceremonie (Marín-Gutiérrez, 2008).

Tijdens de ceremonie van de Grote Mysteriën trokken de Atheners in pelgrimstocht naar Eleusis om op een nuchtere maag de zogenoemde kykeon in te nemen, een hallucinogene drank: “Men nam een bereiding in die kykeon of cyceon heette, een speciale hallucinogene drank. De deelnemers hadden verbluffende visioenen” (Carod-Artal, 2013, p. 35).

De Eleusinische mysteriën waren omgeven door een verplichte geheimhouding. “Wie ingewijd wilde worden, zwoer op zijn leven de details van de ervaring volstrekt geheim te houden, en dat deden ze ook” (Escohotado, 1998, p. 113). Die geheimhouding gold op straffe van de dood: “de wetten van Athene maakten het tot een misdaad om te spreken over wat er in het telesterion van Eleusis gebeurde” (Hofmann, 2013, p. 6). De Homerische hymne aan Demeter, die bij deze rituelen werd voorgedragen, vertelt dat de godin haar mysteriën onderwees aan de vorsten van Eleusis, Triptolemos en Eumolpos, maar over de ceremonies zelf zegt de hymne: “het is niet geoorloofd ze te veronachtzamen, ze uit nieuwsgierigheid te doorgronden of ze te onthullen, want het grote ontzag dat de goden toekomt, doet de stem verstommen.” (Homerus, 2001, p. 2000). Door die geheimhouding zijn de vele theorieën die erover bestaan niet meer dan speculaties die niet te bevestigen zijn. Toch wijzen de voortdurende verwijzingen in de antieke literatuur naar de bedwelmende kracht van dolik (Lolium temulentum), die op zichzelf geen farmacologische werking heeft, erop dat het hallucinogene bestanddeel van de kykeon te danken is aan het moederkoren dat op deze plant parasiteert. Dat produceert lyserginezuuramide (LSA), een stof met krachtige psychoactieve effecten en een voorloper van lyserginezuurdiethylamide (LSD), ontdekt door Albert Hofmann.

Recent botanisch onderzoek heeft aangetoond dat het Griekse vasteland de minst giftige variëteit van de moederkorenschimmel op aarde bevat, en het ligt binnen de grenzen van het waarschijnlijke dat sommige farmacopolen de verschillende door moederkoren geparasiteerde planten gebruikten om zeer werkzame drugs te verkrijgen. (Escohotado, 1998, p. 99).

De hypothese dat moederkoren in de kykeon zat, is door verschillende onderzoekers verdedigd, onder wie de vader van LSD zelf, Albert Hofmann, die de alkaloïden van moederkoren bestudeerde en later theoretiseerde over de plaats ervan in de heilige drank:

Eleusis was de ultieme ervaring in het leven van een ingewijde. Dat was het in zowel fysieke als mystieke zin: beven, duizeligheid, koud zweet, en dan een visioen dat alles wat daarvoor was gezien veranderde in een soort blindheid; een gevoel van verwondering en ontzag voor een glans die een diepe stilte opriep, want wat zojuist was gezien en gevoeld, kon nooit worden meegedeeld: woorden waren niet opgewassen tegen die taak. Zulke symptomen komen ondubbelzinnig overeen met de ervaring die een entheogeen teweegbrengt. (2013, p. 3).

Het belang van deze mysteriën in de geschiedenis van het westerse denken is ongetwijfeld wezenlijk. Misschien is het geen toeval dat de presocratische filosofie zo dicht bij deze riten ontstond. De filosoof Terence McKenna opperde de gewaagde theorie dat het eten van psilocybinepaddenstoelen een cruciale factor was in de evolutie van Homo erectus naar Homo sapiens (Rodríguez et al., 2012). Wat in elk geval vaststaat, is dat denkers van het kaliber van Plato of Aristoteles, die het westerse denken radicaal hebben getekend, sterk door deze riten werden beïnvloed. Niet voor niets wijdt een filosoof van het kaliber van Hegel aan het einde van zijn Jeugdgeschriften een gelijknamig gedicht aan Eleusis; hieronder enkele verzen die verhelderend kunnen zijn:

Verbond zonder zegels of beloften
om alleen te leven voor de vrije waarheid en nooit, nooit,
in vrede met het voorschrift dat meningen en gevoelens regelt.
(...)
Dronken van geestdrift zou ik nu
visioenen van jouw omgeving vangen,
jouw openbaringen begrijpen,
de verheven zin van jouw beelden weten te duiden,
de hymnen van het goddelijke feestmaal horen,
zijn hoge oordelen en raadgevingen… (Hegel, 1978, p. 214)

Dionysos en de wijn

Het gebruik van wijn speelde in het oude Griekenland en in de Dionysische culten een fundamentele rol, zowel in het sociale leven als in de religieuze rituelen. Wijn zelf werd gezien als een phármakon (remedie) dat niet alleen genot verschafte, maar ook een heilig en therapeutisch doel had. Plato laat in zijn dialoog Wetten de Athener zeggen: “Laten we het geschenk dat we van Dionysos hebben gekregen niet belasteren door te beweren dat het een slecht geschenk is dat niet verdient dat een staat de invoering ervan aanvaardt!” (2014, p. 671). Dit respect voor wijn was diep geworteld in de Griekse cultuur, die hem gebruikte bij religieuze ceremonies, banketten en als deel van het dagelijks leven.

Onder de Grieken bestond een terugkerende bezorgdheid over dit phármakon: het debat draaide om de mogelijke negatieve effecten die wijn kon hebben op het op kennis gerichte leven dat de Platoonse filosofie voorstaat (Escohotado, 1998). Het is dus bij wijn dat we een beginnende morele component gaan zien die met het phármakon wordt verbonden.

Alcohol wordt het zaadje waaruit het loslaten van de tweeledige opvatting van een stof als gif en remedie zal ontkiemen, waarbij matiging en verhoudingen terzijde worden geschoven. Zo begint er een moreel debat rond de stof, over haar intrinsieke goedheid of slechtheid, of ze in absolute zin goed of slecht is, zonder nog te kijken naar verstandig of overmatig gebruik. Opvallend genoeg is het vandaag een van de meest gebruikte stoffen, heeft het in de westerse wereld over het algemeen een legale status en is het een van de minst gemarginaliseerde drugs.

Wat de Dionysische culten betreft: deze rituelen waren een manier om de hysterie via officiële riten te kanaliseren en te temmen. Zoals Nilsson opmerkt in zijn werk Geschiedenis van de Griekse religiositeit: “De Grieken haalden de gevaarlijke angel uit de Dionysische cultus door hem op te nemen in de regels van de officiële riten” (1969, p. 31). Door deze institutionele controle bleven de excessen van de Dionysische cultus binnen aanvaardbare grenzen, wat een uitlaatklep bood voor sociale en persoonlijke spanningen. “De orgiastische roes wordt tegelijk erkend en getemd doordat ze een religieuze rite wordt, en de ijdelheid van een politieke macht die op louter onderdrukking uit is, wordt regelmatig opgeheven in de gemeenschappelijke feestelijke extase” (Escohotado, 1998, p. 108).

Geschiedenis van drugs in het oude Rome

Geheimhouding speelde ook een cruciale rol in deze culten. Een dialoog tussen Pentheus en Dionysos in het toneelstuk van Euripides illustreert de esoterische aard van deze rituelen:

P.: En je orgieën, welke vorm hebben ze? D.: Het is verboden dat niet-ingewijde stervelingen dat weten. P.: En hebben ze enig nut voor wie er offers bij brengt? D.: Het is niet geoorloofd dat je het hoort, maar ze verdienen het gehoord te worden. (Escohotado, 1998, p. 110).

Kortom, wijn was in het oude Griekenland niet alleen een gewone drank, maar ook een substantie die diep verweven was met cultuur, religie en artistieke inspiratie. De Dionysische culten, met hun rituele gebruik van wijn en hun geheimzinnigheid, zijn een voorbeeld van hoe de Grieken deze elementen integreerden in een samenhangend systeem dat zowel de rede als extase vierde.

Geschiedenis van het drugsverbod

Conclusie

Het gebruik van drugs in het oude Griekenland biedt een historisch perspectief op hoe sommige psychoactieve stoffen die we nu als drugs en geneesmiddelen beschouwen, werden geïntegreerd. De Eleusinische mysteriën en de Dionysische culten zijn voorbeelden van rituelen die via deze stoffen spirituele zuivering en verbinding met het goddelijke zochten.

Opvallend is de geheimhouding die deze praktijken beschermde en die tot op vandaag voortduurt, zoals te zien is in het ceremoniële gebruik van psychedelica in moderne spirituele gemeenschappen. Daarnaast valt het contrast op dat het gebruik van psychoactieve stoffen in het oude Griekenland, gecontroleerd en geritualiseerd, geen sociale conflicten veroorzaakte, wat wijst op een culturele acceptatie waardoor men met eerbied en regulering met deze stoffen kon omgaan.

Bij alcohol zien we ook de eerste belangrijke verschuiving in de perceptie van drugs, waarbij morele debatten over hun effecten en hun rol in het dagelijks leven werden geïntroduceerd. Deze verschuiving weerspiegelde een groeiende bezorgdheid over het mogelijke misbruik en de sociale gevolgen van overmatig gebruik en legde de basis voor de huidige debatten over regulering en ethiek bij het gebruik van psychoactieve stoffen.

Jorge Melero en Jorge Escohotado (Los Emboscados), in Madrid op 28 december 2024

Bronnen

• Carod-Artal, F. J. (2013). Plantas psicoactivas en la antigua Grecia. Neurosciences and History, 1(1), 28-38.
• Derrida, J. (1975). La farmacia de Platón. In La diseminación. Editorial Fundamentos. D’Ors, A. (1975). El digesto de Justiniano. Editorial Aranzadi.
• Escohotado, A. (1998). Historia general de las drogas. Espasa.
• Hegel, G.W. (1978). Escritos de Juventud. Fondo de Cultura Económica.
• Hippocrates. (1987). Tratados hipocráticos. (García, C., vert.). Editorial Gredos. (Oorspronkelijk werk gepubliceerd aan het einde van de 5e eeuw.)
• Hofmann, A., Wasson, R.G., Ruck, C. (2013). El camino a Eleusis. Una solución al enigma de los misterios. Fondo de cultura económica.
• Homerus. (2001). Himno homérico a Deméter. (Torres-Guerra, J.B., vert.). Eunsa ediciones. (Oorspronkelijk werk gepubliceerd in de 7e eeuw v.Chr.)
• Lewin, L. (1970). Phantastica. Payot.
• López, H. (2021). Las drogas en la farmacia de Platón. El Hormiguero. Psicoanálisis, infancia/a y adolescencia/s. Geraadpleegd via: https://revele.uncoma.edu.ar/index.php/psicohormiguero/article/view/3318
• Marín-Gutiérrez, I. (2008). Los misterios de Eleusis. Cannabis magazine, 39, 70-73.
• Nilsson, M.P. (1969). Historia de la religiosidad griega. Editorial Gredos.
• Pabón, J.M. (2014). Diccionario manual griego. Griego clásico-español. Vox Lenguas clásicas, p. 617.
• Parra, M. (1988). La hipótesis Sapir-Whorf. Forma y Función, (3), 9-16. Geraadpleegd via: https://revistas.unal.edu.co/index.php/formayfuncion/article/view/29488
• Plato. (2014). Las leyes. (Pabón, J.M., vert.). Alianza editorial. (Oorspronkelijk werk gepubliceerd rond 348 v.Chr.)
• Rodríguez, J.M. en Balma, Q. (2012). Las plantas y los hongos alucinógenos: reflexiones preliminares sobre su rol en la evolución humana. Reflexiones, 91(2), 9-32.
• Theophrastus. (1988). Historia de las plantas. (Díaz-Regañón, J.M., vert.). Biblioteca clásica Gredos, 112. (Oorspronkelijk werk gepubliceerd rond de 4e eeuw v.Chr.)