Historia leków: od narkotyków do lekarstw

Od zamierzchłych czasów rośliny takie jak konopie, mak lekarski i mandragora odgrywały kluczową rolę zarówno w medycynie tradycyjnej, jak i w rytuałach religijnych oraz praktykach kulturowych. Rośliny te, uważane w różnych epokach za lekarstwa lub trucizny, odzwierciedlają złożoną relację, jaką ludzkość utrzymywała ze światem przyrody i jego zasobami.

Dziś na blogu Cannactiva gościmy Jorge'a Melero i Jorge'a Escohotado, wspólników La Emboscadura, wydawnictwa poświęconego twórczości Antonia Escohotado, słynnego autora Historia General de las Drogas, aby porozmawiać o pojęciu Phármakon.

Pojęcie farmaceutyku: znaczenie Phármakon

Pojęcie farmaceutyku znacząco ewoluowało na przestrzeni dziejów, dostosowując się do zmieniającego się postrzegania kulturowego i naukowego.

Pierwotnie greckie słowo *phármakon *zawierało w sobie nieodłączną dwoistość: lekarstwo i trucizna – znaczenie wykraczające poza zwykłe klasyfikowanie substancji. W miarę postępu historii, od pierwszych traktatów Hipokratesa po współczesne interpretacje, widzimy, że pojęcie farmaceutyku zawsze wiązało się ze zrozumieniem jego skutków zależnych od kontekstu i dawki. Ta złożoność semantyczna i funkcjonalna odzwierciedla głębokie powiązanie medycyny, filozofii i socjologii, pokazując, jak słowa, których używamy do opisywania farmaceutyków, mogą wpływać na nasze postrzeganie i doświadczanie ich skutków.

Narkotyk czy lek: wpływ języka na postrzeganie

Być może odwieczne pytanie filozoficzne polega na zrozumieniu, czy pojęcia kształtują nasze postrzeganie, czy są jedynie symbolami, które nadają mu nazwę.

Hipoteza Sapira-Whorfa (Parra, 1988) mówi nam, że język całkowicie kształtuje Twoje postrzeganie rzeczywistości. Według klasycznego przykładu, dziś mocno kwestionowanego przez językoznawców, niektóre ludy eskimoskie miałyby wiele słów na określenie rodzajów śniegu, a więc odróżniałyby odmiany, których inni ludzie nie dostrzegają. Jest to szczególnie interesujące w odniesieniu do farmakologii: czy terminologia, której używasz wobec farmaceutyku, może zmieniać jego działanie na Ciebie? Czy Twoje przekonania ostatecznie determinują część rzeczywistości?

Kwestia ta jest z pewnością złożona, jednak istnienie placebo w badaniach klinicznych leków pokazuje nam, że wyobrażenie o substancji, którą przyjmujesz, rzeczywiście ma bezpośredni wpływ na jej działanie na Ciebie. Dlatego powinniśmy zastanowić się, czy używana terminologia, w tym przypadku narkotyk czy lek, może mieć bezpośredni wpływ na konsumenta, czy stereotypy, które bezpośrednio kojarzymy z każdym farmaceutykiem, ostatecznie kształtują jego rzeczywistość.

Pochodzenie i etymologia słowa farmaceutyk

Słowo *farmaceutyk *jest dziś definiowane przez RAE (Królewską Akademię Hiszpańską) jako: „Lek wytworzony z określonej cząsteczki”, podczas gdy słowo *lek *jest definiowane jako: „Substancja, która podana wewnętrznie lub zewnętrznie organizmowi zwierzęcemu służy do zapobiegania chorobie, jej leczenia lub łagodzenia oraz do korygowania lub naprawiania jej następstw”. Zatem za farmaceutyki uważa się wyłącznie substancje, które wytworzone z określonej cząsteczki mają łagodzić jakąś chorobę.

Jednak jego początki sięgają greckiego słowa *phármakon *o znacznie szerszym znaczeniu: „Greckie słowo phármakon ma podwójne znaczenie trucizny i lekarstwa, jedno słowo na dawanie życia i dawanie śmierci” (López, 2021, s. 1). Jeśli zajrzymy do słownika, przekonamy się, że to słowo zostało pozbawione części swojego znaczenia:

Farmakon jest słowem wieloznacznym, jego rodzaj gramatyczny jest nijaki i może oznaczać zarówno lekarstwo, jak i truciznę; napój odurzający, napój miłosny; a nawet urok, operację magiczną. (...) (phármakon): lekarstwo, lek, środek leczniczy [wywar, proszki, maść]; środek trujący, trucizna; magiczny środek lub wywar, napój, eliksir miłosny; operacja magiczna, zaklęcie; przen. tajny środek lub sposób (Pabón, 2014, s. 617).

Możemy nawet głębiej przyjrzeć się jego etymologii: „jest to termin złożony, którego pierwsza część oznacza «przenosić», a druga «moc». W takim razie farmaceutyk byłby «[tym, co] ma moc przenoszenia [nieczystości]»” (Escohotado, 1998, s. 28).

Aż do Hipokratesa za magiczne uważano bowiem „każde ciało proste lub złożone zdolne zmienić nastrój” (Escohotado, 1998, s. 28).

Dlatego możemy zapytać: czy Grecy byli aż takimi ignorantami, że nie odróżniali lekarstwa od trucizny? Z pewnością musielibyśmy być zbyt naiwni, by przyjąć takie twierdzenie. Jak powiedział znacznie później lekarz i alchemik Paracelsus, uważany za ojca toksykologii i słynący z ważnego wkładu w medycynę: „sola dosis facit venenum”, czyli „tylko dawka czyni truciznę” (Escohotado, 1998, s. 80).

Tak postrzegano farmaceutyk w starożytnej Grecji, gdzie, daleko od przypisywania substancjom cech moralnych, takich jak *dobry *lub *zły *, było oczywiste, że ich użyteczność zależy od ilości. Powszechnie wiadomo, że nawet coś tak niezbędnego do życia jak woda mogłoby okazać się przyczyną śmierci, gdyby wypić jej więcej, niż organizm jest w stanie znieść. W pierwszym traktacie botanicznym, napisanym w IV wieku p.n.e., Historii roślin, Teofrast, który, co ciekawe, dożył 85 lat, co w tamtych czasach było rzadkością, stwierdza, co następuje:

Podaje się jedną drachmę, jeśli pacjent ma jedynie nabrać animuszu i dobrze o sobie myśleć; dwukrotność tej dawki, jeśli ma majaczyć i mieć halucynacje; trzykrotność, jeśli ma na stałe postradać zmysły; podaje się dawkę czterokrotną, jeśli człowiek ma zostać uśmiercony (1988).

Filozofia i etyka w stosowaniu substancji leczniczych

Naukowe pojmowanie substancji uwzględniało jej użycie do wielu celów w zależności od proporcji, jednak uznanie takiego odczytania *pharmakon *za jedyne byłoby powierzchowną analizą tego terminu.

U Platona na przykład znajdujemy podejście, które idzie dalej:

Trzeba bowiem wiedzieć, że Platon nie ufa pharmakon w ogóle, nawet gdy chodzi o środki stosowane w celach wyłącznie terapeutycznych, używane nawet w dobrych intencjach, jak w przypadku medycyny, a nawet jeśli są jako takie skuteczne, jak w przypadku leków psychotropowych. Nie ma lekarstwa nieszkodliwego, pharmakon nigdy nie może być po prostu dobroczynne (Derrida, 1975, s. 110).

Lekarstwo i trucizna, uzdrowienie i szkoda są ze sobą splecione w taki sposób, że każda próba użycia *pharmakon *nieuchronnie niesie ze sobą nieodłączne ryzyko i wymaga w związku z tym znacznej odpowiedzialności etycznej. Ciekawe, że pharmakós, słowo bardzo podobne do pharmakon, oznacza po grecku kozła ofiarnego:

Bardzo godne uwagi jest to, że greckie słowo oznaczające narkotyk to phármakon, a pharmakós – po zmianie tylko końcowej litery i akcentu – oznacza kozła ofiarnego. Daleko od bycia zwykłym zbiegiem okoliczności, pokazuje to, jak bardzo medycyna, religia i magia są u początków nierozłączne (Escohotado, 2018, s. 14).

Według RAE kozioł ofiarny to nic innego jak: „Osoba, na którą zrzuca się cudze winy, aby uwolnić od odpowiedzialności prawdziwych winnych”. Czyli chłopiec do bicia, który przejmuje odpowiedzialność za czyny, których nie popełnił.

Może się to odnosić do nielegalnych narkotyków, którym przypisuje się ciężary, które do nich nie należą; jak wskazaliśmy wcześniej, substancje nie wydają się same w sobie dobre ani złe, nie zasługują na demonizowanie ani zniesławianie, lecz to ich użycie, a zwłaszcza nadużycie, decyduje o ich działaniu na konsumenta.

Hipokrates i racjonalizacja medycyny: oddzielanie magii od nauki

Jeśli cofniemy się do zarania medycyny naukowej, *Corpus *Hippocraticum (Hipokrates, 1987) wyznacza podział między praktykami poświęconymi leczeniu a tymi poświęconymi wyrządzaniu zła, a konkretnie oddziela tę dyscyplinę od technik opartych na leczeniu poprzez krzywdę osób trzecich, jak w przypadku składania ofiar. Kończy się z kozłem ofiarnym *pharmakós *, by słusznie oddać władzę phármakon, ustanawiając racjonalne podejście oparte na eksperymentowaniu i dogłębnej znajomości leków:

Oddzielając swoje działania od magii i religii, lekarz hipokratejski odmawia ważności każdemu leczeniu opartemu na symbolicznym przeniesieniu zła z jednej osoby na drugą, zrywając tym samym z instytucją kozła ofiarnego. Zamiast używać jakiegoś *pharmakós *czy kozła, by wchłonął cudzą nieczystość, nowa medycyna użyje odpowiedniego *phármakon *czyli środka. (Escohotado, 2018, s. 26).

W traktatach Hipokratesa również nie znajdujemy żadnego rozróżnienia między farmaceutykiem a narkotykiem; Hipokrates mówi, że „środkami są substancje, które działają, ochładzając, ogrzewając, osuszając, nawilżając, ściągając i rozluźniając lub usypiając” (Hipokrates, 1987, s. 246).

Ewolucja farmakologii: od Teofrasta do współczesnej eutanazji

Wspomniana już *Historia roślin *Teofrasta (1988) podaje wczesną listę ekspertów zajmujących się zawodowo farmakologią (Escohotado, 1998) i wskazuje, że prawie wszystkie regiony w mniejszym lub większym stopniu zajmowały się wówczas produkcją farmaceutyków. Również tutaj nie widać żadnej różnicy językowej odróżniającej *narkotyk *od leku.

Warto podkreślić pojęcie tolerancji na farmaceutyki, wprowadzone, jak opowiada Teofrast, przez Trazjasza z Mantinei i jego ucznia Aleksjasza, którzy jako pierwsi pojęciowo sformułowali indywidualne różnice w przyswajaniu substancji:

Działanie wszystkich środków słabnie u tych, którzy się do nich przyzwyczajają, aż w niektórych przypadkach stają się one całkowicie nieskuteczne... Wydaje się bowiem, że niektóre środki są toksyczne z powodu braku przyzwyczajenia, i być może trafniej byłoby powiedzieć, że przyzwyczajenie odbiera środkom ich truciznę, ponieważ przestają być toksyczne, gdy organizm je przyjął i nad nimi przeważa, jak zauważył Trazjasz; powiedział bowiem, że ta sama rzecz była środkiem dla jednego, a dla drugiego nie, rozróżniając różne konstytucje, i trafnie dostrzegł tę różnicę. (Teofrast, 1988, s. 17).

W tym społeczeństwie przyzwyczajenie nie było postrzegane jako problem, lecz jako pozytywna adaptacja, która pozwalała jednostkom współżyć z substancjami bez odczuwania ich negatywnych skutków. Ponadto Trazjasz zasłynął z odkrycia słodkiego środka eutanatycznego, zdolnego wywołać łatwą i bezbolesną śmierć, co świadczy o zaawansowanym i humanitarnym podejściu do stosowania farmaceutyków.

Wygląda na to, że w Hiszpanii w ostatnim czasie powrócono do tego podejścia za sprawą ustaw takich jak Ustawa Organiczna 3/2021 z 24 marca o uregulowaniu eutanazji, która otworzyła możliwość autonomicznego decydowania o zastosowaniu eutanazji – prawa, które niektórzy uważają za podstawowe, a inni odrzucają. Obecnie temat ten nie jest wolny od kontrowersji i pojawiają się problemy, takie jak klauzula sumienia, na którą powołuje się wielu lekarzy przy stosowaniu takich praktyk. Interpretacja Kodeksu Hipokratesa jest tu kluczowa; być może oba punkty widzenia można uznać za humanistyczne, jednak sedno tkwi w ustaleniu, czy wyrządza się pacjentowi szkodę, czy przeciwnie – dobro.

Historia prohibicji narkotyków

Podsumowanie

Podsumowując, ewolucja pojęcia *phármakon *na przestrzeni wieków pokazuje nam złożoność i niejednoznaczność nieodłączne od natury farmaceutyków.

Od starożytnej Grecji po dzień dzisiejszy obserwowaliśmy, jak te substancje były interpretowane i reinterpretowane w zależności od kontekstów kulturowych, filozoficznych i medycznych. Pierwotna dwoistość greckiego terminu, obejmująca zarówno lekarstwo, jak i truciznę, pozostaje aktualna także dziś, zwłaszcza gdy weźmiemy pod uwagę wpływ placebo i znaczenie postrzegania przez konsumenta.

Ta semantyczna i praktyczna ewolucja pojęcia farmaceutyku podkreśla potrzebę zniuansowanego i krytycznego zrozumienia, które uznaje nie tylko chemiczne działanie substancji, ale także siłę słów i przekonań, które je otaczają.

Jorge Melero i Jorge Escohotado (Los Emboscados), Madryt, 28 grudnia 2024

Bibliografia

• Carod-Artal, F. J. (2013). Plantas psicoactivas en la antigua Grecia. Neurosciences and History, 1(1), 28-38.
• Derrida, J. (1975). La farmacia de Platón. W: La diseminación. Editorial Fundamentos. D’Ors, A. (1975). El digesto de Justiniano. Editorial Aranzadi.
• Escohotado, A. (1998). Historia general de las drogas. Espasa.
• Hegel, G.W. (1978). Escritos de Juventud. Fondo de Cultura Económica.
• Hipócrates. (1987). Tratados hipocráticos. (García, C., tłum.). Editorial Gredos. (Oryginał powstał pod koniec V wieku p.n.e.).
• Hofmann, A., Wasson, R.G., Ruck, C. (2013). El camino a Eleusis. Una solución al enigma de los misterios. Fondo de cultura económica.
• Homero. (2001). Himno homérico a Deméter. (Torres-Guerra, J.B., tłum.). Eunsa ediciones. (Oryginał powstał w VII wieku p.n.e.).
• Lewin, L. (1970). Phantastica. Payot.
• López, H. (2021). Las drogas en la farmacia de Platón. El Hormiguero. Psicoanálisis, infancia/a y adolescencia/s. Dostępne na: https://revele.uncoma.edu.ar/index.php/psicohormiguero/article/view/3318
• Martín-Gutierrez, I. (2008). Los misterios de Eleusis. Cannabis magazine, 39, 70-73.
• Nilsson, M.P. (1969). Historia de la religiosidad griega. Editorial Gredos.
• Pabón, J.M. (2014). Diccionario manual griego. Griego clásico-español. Vox Lenguas clásicas, s. 617.
• Parra, M. (1988). La hipótesis Sapir-Whorf. Forma y Función, (3), 9-16. Dostępne na: https://revistas.unal.edu.co/index.php/formayfuncion/article/view/29488
• Platón. (2014). Las leyes. (Pabón, J.M., tłum.). Alianza editorial. (Oryginał powstał około 348 r. p.n.e.).
• Rodríguez, J.M. y Balma, Q. (2012). Las plantas y los hongos alucinógenos: reflexiones preliminares sobre su rol en la evolución humana. Reflexiones, 91(2), 9-32.
• Teofrasto. (1988). Historia de las plantas. (Díaz-Regañón, J.M., tłum.). Biblioteca clásica Gredos, 112. (Oryginał powstał około IV wieku p.n.e.).