Voordelen van fluoridevrije tandpasta

Fluoridevrije tandpasta is een van de snelst groeiende natuurlijke alternatieven voor conventionele tandpasta. Het klinkt misschien tegenstrijdig —we hebben altijd gehoord dat fluoride het beste is tegen gaatjes—, dus de vraag is simpel: waarom zou je kiezen voor een tandpasta zonder fluoride? Achter deze dagelijkse gewoonte, waar verrassend weinig over wordt verteld, schuilen meer nuances dan het lijkt. Het maakt deel uit van een routine van natuurlijke cosmetica, die de omstreden ingrediënten wil vervangen door andere die zachter zijn voor het lichaam.

Kort samengevat:

• Fluoride voorkomt gaatjes, maar steeds meer mensen mijden het: ze kiezen liever voor natuurlijke formules zonder omstreden additieven, en maken zich zorgen over de cumulatieve blootstelling (fluorose en het debat over hoge systemische blootstelling).
• Fluoridevrije tandpasta's kiezen voor mildere ingrediënten zonder omstreden stoffen (hormoonverstoorders, SLS): denk aan witte klei (kaolien) om te reinigen zonder het glazuur te beschadigen en hydroxyapatiet om te remineraliseren.
• De tandpasta van Cannactiva combineert witte klei, botanische ingrediënten en CBD voor een milde dagelijkse hygiëne die tanden en tandvlees verzorgt.

Geschiedenis van fluoride in tandpasta

Wanneer en waarom begon men fluoride te gebruiken in tandpasta?

Fluor is een chemisch element dat in de natuur voorkomt in de vorm van het mineraal fluoride. De tandarts Frederick McKay merkte begin twintigste eeuw in Colorado Springs merkwaardige bruine vlekken op in het glazuur van de lokale bevolking (de zogenoemde “Colorado Brown Stain”). Jaren later identificeerde Churchill (1931) het overschot aan natuurlijk fluoride in het water als de oorzaak, en onderzoeker H. Trendley Dean stelde in de jaren 30 en 40 vast dat datzelfde gefluorideerde water samenging met minder gaatjes. Uit die epidemiologische ontdekking ontstond het idee om vanaf de jaren 50 fluoride toe te voegen aan tandpasta (1).

Tegenwoordig weten we dat fluoride zich kan binden aan het tandglazuur en de structuur ervan omzet in fluorapatiet, een sterker mineraal. Zo verhardt fluoride het glazuur en helpt het de tanden te beschermen tegen gaatjes. Maar zoals we zullen zien, kent het verhaal meer nuances.

Van gefluorideerd water tot de eerste tandpasta met fluoride

In 1945 werd Grand Rapids (Michigan) de eerste stad ter wereld die het drinkwater op gecontroleerde wijze fluorideerde. Tien jaar later, in 1955-1956, lanceerde Procter & Gamble Crest met “Fluoristan”, de eerste tandpasta met fluoride, die uiteindelijk werd erkend door de American Dental Association (1960). Zo ging fluoride in enkele decennia van een epidemiologische ontdekking naar de commerciële standaard voor mondhygiëne wereldwijd.

Wat we nu weten over fluoride

Van de jaren 50 tot nu heeft nieuw onderzoek de kennis over de invloed van fluoride op de gezondheid aangevuld. Het belangrijkste bekende probleem is dat fluoride in overmaat tandfluorose veroorzaakt: de aandoening die vlekken en misvormingen in het glazuur geeft, en die McKay juist op het spoor van fluoride bracht. Tegenwoordig komt de ernstige vorm weinig voor en beperkt die zich tot gebieden met sterk gefluorideerd water.

Is fluoride werkelijk veilig en effectief?

Mogelijk verband tussen fluoride en de schildklier

Een recenter en controversiëler onderwerp is het mogelijke verband tussen fluoride en de schildklier. Fluor en jodium behoren tot de groep van de halogenen en delen fysisch-chemische eigenschappen (al is fluor reactiever). Die gelijkenis zou ervoor kunnen zorgen dat fluoride ingrijpt in het jodiummetabolisme en daarmee in de werking van de schildklier. Diverse onderzoeken vonden een correlatie tussen een hoge blootstelling aan fluoride en schildklieraandoeningen, zoals de ziekte van Hashimoto of hypothyreoïdie, vooral bij mensen met een laag jodiumgehalte (2,4,5). Bij de ziekte van Hashimoto is bijvoorbeeld een lagere expressie beschreven van de genen van de natrium-jodidesymporter en het thyroglobuline (3). Ook is waargenomen dat een hoge blootstelling aan fluoride de opname van jodium kan bemoeilijken, en er is onderzoek dat het moleculaire mechanisme beschrijft waardoor dit zou gebeuren —de remming van de natrium-jodidesymporter of NIS (6,7)—. Daarom raden steeds meer therapeuten mensen met schildklierproblemen aan te kiezen voor een tandpasta zonder fluoride.

Is fluoride echt zo effectief tegen gaatjes?

Tandpasta's met fluoride worden bijna als een wondermiddel tegen gaatjes gepromoot. Toch is het goed de aandacht te richten op wat telt: gaatjes zijn een multifactoriële aandoening, waarin voeding en suiker, de poetstechniek en het gebruik van tandzijde net zo zwaar of zwaarder wegen dan fluoride. Het Spaanse mondgezondheidsonderzoek 2020 (Encuesta de Salud Oral en España) van de Consejo General de Dentistas, de Spaanse tandartsenorganisatie (gepresenteerd in januari 2021), laat zien dat gaatjes vrijwel de hele volwassen bevolking treffen, al is de ernst de afgelopen decennia gedaald (het gemiddelde aantal aangetaste tanden bij jonge volwassenen daalde van 11 naar 7). De eerlijke boodschap is niet dat “fluoride niet werkt”, maar dat tandpasta alleen geen gezonde mond garandeert: zonder goede hygiëne en suikerarme voeding voorkom je ook met fluoride geen gaatjes.

Toxiciteit van fluoride

Fluoride is geen essentiële voedingsstof en er is geen enkele ziekte beschreven die door een tekort eraan ontstaat (ook gaatjes niet). In hoge doses en bij langdurige blootstelling kan het fysiologische processen verstoren door de werking van talrijke enzymen te remmen (1). Bovendien hoopt het zich op in de verkalkte weefsels van het lichaam, vooral botten en tanden; het slaat zich ook neer in de pijnappelklier —een kleine hersenklier die melatonine aanmaakt en die met de leeftijd vaak verkalkt—, waar verhoogde concentraties zijn gemeten (14). Ook is het mogelijke effect op het centrale zenuwstelsel bestudeerd (8).

Recenter concludeerde het National Toxicology Program van de Verenigde Staten (2024) dat blootstelling aan fluoride boven 1,5 mg/L consistent samenhangt met een lager IQ bij kinderen (11), in lijn met eerdere bevindingen van Harvard (12) en van het Canadese MIREC-cohort (13). Het is belangrijk te preciseren dat de tandheelkundige autoriteiten fluoride bij plaatselijk gebruik in de concentraties van een tandpasta (1.000-1.500 ppm) veilig en effectief achten bij volwassenen: de zorg in deze onderzoeken betreft vooral de hoge, chronische systemische blootstelling (bijvoorbeeld gefluorideerd water boven 1,5 mg/L).

Wil je je hierin verdiepen, dan raden we je aan de literatuurlijst bij dit artikel te bekijken en The Fluoride Deception (Het fluoridebedrog) te lezen van journalist Christopher Bryson, die tien jaar onderzoek deed naar het onderwerp. In de Verenigde Staten blijft het een heet hangijzer, omdat veel staten fluoride blijven toevoegen aan het drinkwater.

Voordelen van fluoridevrije tandpasta

Laten we nu de belangrijkste voordelen bekijken van het gebruik van een fluoridevrije tandpasta en de ingrediënten die deze formules meestal bevatten.

Natuurlijke en minder schurende ingrediënten

Als je het etiket van een gewone tandpasta aandachtig leest, vind je waarschijnlijk een lange lijst met ingrediënten die je niet herkent. Fluoridevrije tandpasta's zijn doorgaans natuurlijker, minder schurend voor het glazuur en zachter voor tanden en tandvlees. En een van de beste ingrediënten is witte klei of kaolien: in een onderzoek dat de werkzaamheid van verschillende tandpasta's beoordeelde, bleek kaolien het meest effectief in het verwijderen van vlekken op de tanden, terwijl het tegelijk weinig schurend was voor het glazuur (9).

Tandpasta zonder hormoonverstoorders: het Cornucopia-onderzoek

Het Cornucopia Institute, een non-profitorganisatie die biologische producten op de Amerikaanse markt in de gaten houdt, voerde in 2016 een uitgebreide analyse uit van de risico's van conventionele tandpasta's. In het rapport “Behind a Dazzling Smile” (Achter een oogverblindende glimlach) wordt de gebruikelijke aanwezigheid beschreven van omstreden stoffen: detergenten zoals SLS (sodium lauryl sulfate), hormoonverstoorders zoals parabenen (ethylparaben, propylparaben...) of het antibacteriële triclosan, kunstmatige zoetstoffen zoals sacharine, en verbindingen zoals PEG of DEA (10). Hoewel je tandpasta niet inslikt, herinnert het rapport eraan dat het mondslijmvlies een hoog absorptievermogen heeft.

Het rapport wijst er bovendien op dat veel merken in Europa veiligere formuleringen aanbieden dan in de Verenigde Staten —dezelfde producten, van dezelfde bedrijven—, door de strengere cosmeticawetgeving die in de EU geldt.

De tandpasta met CBD en witte klei van Cannactiva

Bij Cannactiva hebben we onze eigen tandpasta met CBD, witte klei en munt ontwikkeld: veganistisch, zonder fluoride, zonder SLS en met gecertificeerde biologische ingrediënten. De witte klei (kaolien) trekt vuil van tanden en tandvlees aan en vangt het op, en biedt zo een milde maar effectieve reiniging zonder schurend te zijn voor het glazuur.

Tandpasta's met gehydrateerd silica (hydrated silica), het meest voorkomende bestanddeel in witmakende tandpasta's —zelfs in biologische merken—, behoren daarentegen tot de meest schurende voor het glazuur (vandaar hun witmakende werking). Daarnaast voegen we bij Cannactiva cannabidiol of CBD toe vanwege de mogelijke voordelen voor tanden en tandvlees. Ontdek de rest van onze natuurlijke CBD-cosmetica.

Tips voor een goede mondhygiëne

We hopen dat je de voordelen van fluoridevrije tandpasta nuttig vond en dat je deze dagelijkse gewoonte het belang geeft dat ze verdient. Tot slot enkele aanvullende tips voor een goede mondhygiëne:

• Gebruik een tandenborstel met zachte haren en poets met zachte bewegingen: harde borstels of te veel kracht kunnen het tandvlees beschadigen en gevoelige tanden veroorzaken.
• Gebruik tandzijde om tussen de tanden te reinigen, waar zich tandplak ophoopt.
• Poets bij voorkeur na de maaltijd en voordat je naar bed gaat.
• Vermijd suikerrijke voeding, die het meest cariogeen is.
• Bij pijn, tandsteen, slechte adem of bloedend tandvlees: raadpleeg je tandarts, want dat vraagt om een professionele beoordeling.

Door deze gewoonten aan te houden, kun je jarenlang genieten van een gezonde glimlach. En vergeet niet: de mooiste glimlach is altijd die uit de ziel komt. Met of zonder fluoride, leef met vreugde en een goed humeur :-)

Hydroxyapatiet: het alternatief voor fluoride dat wél remineraliseert

Wie een fluoridevrije tandpasta zoekt die daarnaast het glazuur remineraliseert, vindt in hydroxyapatiet (vaak in de nanovorm, nHAP) het ingrediënt met de meeste wetenschappelijke onderbouwing. Het is geen exotisch additief: het tandglazuur bestaat voor ongeveer 97% uit hydroxyapatiet, dus het aanbrengen ervan is de tand “zijn eigen mineraal teruggeven” (daarom heet het biomimetisch). Het gebruik in de mondverzorging ontstond uit onderzoek van NASA in de jaren 70 —astronauten verloren bot- en tandmineraal— en werd populair in Japan, waar het in 1993 werd goedgekeurd als middel tegen gaatjes.

Werkt het net zo goed als fluoride? Recent bewijs wijst erop van wel:

• Doet niet onder voor fluoride: een in-situonderzoek met glazuur van melktanden, gepubliceerd in BDJ Open (2019), concludeerde dat 10% hydroxyapatiet niet onderdoet voor fluoride (500 ppm) bij het remineraliseren van beginnende cariës (15).
• Geen significante verschillen: een review van 36 onderzoeken (2024) vond geen relevante verschillen tussen hydroxyapatiet en fluoride bij het remineraliseren van beginnende witte vlekken (ICDAS 1), met bijkomende voordelen van hydroxyapatiet (ontgevoeligend effect, antibiofilmwerking, esthetische verbetering) en een beter veiligheidsprofiel, aangezien het geen risico op fluorose meebrengt als het wordt ingeslikt.
• Minder gaatjes na 2 jaar: een klinisch onderzoek van 24 maanden bij meer dan 600 kinderen liet zien dat een tandpasta met biomimetisch hydroxyapatiet de toename van gaatjes verminderde; in dat onderzoek werd hydroxyapatiet gecombineerd met fluoride (16, 17).

Kort samengevat is hydroxyapatiet vandaag het fluoridevrije alternatief met het beste bewijs voor remineralisatie. Cannactiva verwerkt het nog niet —onze tandpasta kiest voor de milde reiniging van witte klei en de botanische verzorging met CBD—, maar het is niet meer dan eerlijk dat je het kent als actieve remineralisatie zonder fluoride jouw prioriteit is.

Veelgestelde vragen over fluoridevrije tandpasta

Is fluoridevrije tandpasta slecht of minder effectief?

Niet per se. Het voorkomen van gaatjes hangt meer af van de poetstechniek, tandzijde en suikerarme voeding dan van fluoride zelf. Bovendien bestaan er alternatieven die remineraliseren (zoals hydroxyapatiet) en natuurlijke opties die reinigen zonder het glazuur te beschadigen (zoals witte klei).

Welke tandpasta is geschikt als ik schildklierproblemen of hypothyreoïdie heb?

Verschillende onderzoeken brengen een hoge blootstelling aan fluoride in verband met schildklierafwijkingen, vooral bij een laag jodiumgehalte; daarom raden veel therapeuten deze mensen tandpasta zonder fluoride aan. Raadpleeg altijd je zorgverlener.

Wat is een tandpasta zonder hormoonverstoorders?

Dat is een tandpasta zonder hormoonverstoorders zoals parabenen of triclosan en zonder andere omstreden stoffen zoals bepaalde tensiden (SLS), die worden genoemd in rapporten zoals dat van het Cornucopia Institute. Gecertificeerde natuurlijke formules laten ze meestal achterwege.

Kun je tanden remineraliseren zonder fluoride?

Ja. Recente onderzoeken laten zien dat hydroxyapatiet het glazuur remineraliseert en daarin niet onderdoet voor fluoride, en goede hygiëne samen met evenwichtige voeding helpt het minerale evenwicht van de tand te behouden.

Mogen kinderen tandpasta zonder fluoride gebruiken?

Dat is een veelgestelde vraag vanwege het risico dat ze tandpasta inslikken. Laat je leiden door de kinderarts of tandarts, afhankelijk van de leeftijd en het cariësrisico van elk kind. (De tandpasta van Cannactiva is voor volwassenen.)

Je mond verzorgen kan ook natuurlijk. Wil je de stap zetten, probeer dan onze tandpasta met CBD en witte klei en ontdek het hele assortiment natuurlijke CBD-cosmetica van Cannactiva, zoals onze natuurlijke vaste zeep.

Bronnen

1. Unde MP, Patil RU, Dastoor PP. The Untold Story of Fluoridation: Revisiting the Changing Perspectives. Indian J Occup Environ Med. 2018 Sep-Dec;22(3):121-127. doi: 10.4103/ijoem.IJOEM_124_18. PMID: 30647513; PMCID: PMC6309358.
2. Malin AJ, Riddell J, McCague H, Till C. Fluoride exposure and thyroid function among adults living in Canada: Effect modification by iodine status. Environ Int. 2018 Dec;121(Pt 1):667-674. doi: 10.1016/j.envint.2018.09.026. Epub 2018 Oct 10. PMID: 30316182.
3. Popławska-Kita A, Telejko B, Siewko K, Kościuszko-Zdrodowska M, Wawrusewicz-Kurylonek N, Krętowski A, Hryniewicka J, Dzięcioł J, Bauer W, Milewski R, Szelachowska M, Górska M. Decreased Expression of Thyroglobulin and Sodium Iodide Symporter Genes in Hashimoto’s Thyroiditis. Int J Endocrinol. 2014;2014:690704. doi: 10.1155/2014/690704. Epub 2014 Mar 4. PMID: 24723949; PMCID: PMC3960735.
4. Susheela, A. K. ; Bhatnagar, M. ; Vig, K. ; Mondal, N. K. (2005) Excess fluoride ingestion and thyroid hormone derangements in children living in Delhi, India Fluoride, 38 (2). pp. 98-108. ISSN 0015-4725
5. Singla S, Shashi A. Thyroid peroxidase activity as toxicity target for fluoride in patients with thyroid dysfunction. Curr. Res. Microbiol. Biotechnol. 2013;1:53-7.
6. Li Y, Zhang J, Li Z. Prevention of iodine deficiency in high fluoride areas in Tianjin City, China. Fluoride. 1998;31:S18-.
7. Waugh DT. Fluoride Exposure Induces Inhibition of Sodium/Iodide Symporter (NIS) Contributing to Impaired Iodine Absorption and Iodine Deficiency: Molecular Mechanisms of Inhibition and Implications for Public Health. Int J Environ Res Public Health. 2019 Mar 26;16(6):1086. doi: 10.3390/ijerph16061086. PMID: 30917615; PMCID: PMC6466022.
8. Valdez-Jiménez L, Soria Fregozo C, Miranda Beltrán ML, Gutiérrez Coronado O, Pérez Vega MI. Effects of the fluoride on the central nervous system. Neurologia. 2011 Jun;26(5):297-300. English, Spanish. doi: 10.1016/j.nrl.2010.10.008. Epub 2011 Jan 20. PMID: 21255877.
9. Schemehorn BR, Moore MH, Putt MS. Abrasion, polishing, and stain removal characteristics of various commercial dentifrices in vitro. J Clin Dent. 2011;22(1):11-8. PMID: 21290981.
10. Cornucopia Institute. Behind a Dazzling Smile: Toxic Ingredients in Your Toothpaste. The Cornucopia Institute Research Report, 2016.
11. National Toxicology Program (NTP). Monograph on the State of the Science Concerning Fluoride Exposure and Neurodevelopmental and Cognitive Health Effects. U.S. Department of Health and Human Services, 2024.
12. Grandjean P. Developmental fluoride neurotoxicity: an updated review. Environmental Health. 2019;18:110. doi: 10.1186/s12940-019-0551-x.
13. Green R, Lanphear B, Hornung R, Flora D, Martinez-Mier EA, Neufeld R, Ayotte P, Muckle G, Till C. Association Between Maternal Fluoride Exposure During Pregnancy and IQ Scores in Offspring in Canada. JAMA Pediatrics. 2019;173(10):940-948. doi: 10.1001/jamapediatrics.2019.1729. PMID: 31424532.
14. Luke J. Fluoride deposition in the aged human pineal gland. Caries Res. 2001;35(2):125-128. doi: 10.1159/000047443. PMID: 11275672.
15. Amaechi BT, et al. Comparative efficacy of a hydroxyapatite and a fluoride toothpaste for prevention and remineralization of dental caries in children. BDJ Open. 2019;5:18. doi: 10.1038/s41405-019-0026-8.
16. Cagetti MG, Cocco F, Wierichs RJ, Wolf TG, Salerno C, Arghittu A, Campus G. Efficacy of HAF toothpastes in primary and permanent dentitions. A 2-years triple-blind RCT. J Dent. 2022;121:104049. doi: 10.1016/j.jdent.2022.104049.
17. Bossù M, Saccucci M, Salucci A, et al. Enamel remineralization and repair results of Biomimetic Hydroxyapatite toothpaste on deciduous teeth: an effective option to fluoride toothpaste. J Nanobiotechnology. 2019;17:17. doi: 10.1186/s12951-019-0454-6.